Van rampgebied tot toeristische trekpleister

Wandelen, spelen, picknicken. Gezinnen en schoolklassen komen al decennia lang naar het Drouwenerzand om er hun vrije tijd door te brengen. Maar ooit was het een rampgebied waar niemand wilde zijn.

Dat is nog eens carrière maken. Als er loopbanen bestonden in het leven van landschappen, dan zou Drouwenerzand beschikken over een wel heel indrukwekkend curriculum vitae. Want wie anno 2016 Drouwenerzand zegt, denkt aan de speeltuin, die is uitgegroeid tot drukbezocht attractiepark, of aan het gelijknamige natuurgebied er tegenover, met zijn prachtige zandverstuiving. Een geliefd oord voor recreanten, of zij nu houden van vermaak of van natuur.

OHet Drouwenerzand heeft echter ook een andere kant. Ooit werd deze plek op de Drentse Hondsrug verguisd. Het zand, dat overal heen stoof, was amper te beteugelen en maakte de weg tussen Borger en Gasselte schier onbegaanbaar. Dagelijks moest er zand worden geschept omdat er anders binnen een paar dagen een meters dik pakket zou liggen. Ook boerenland werd onder het zand bedolven. Het bestuur van de toenmalige gemeente Gasselte was in 1813 maar wat blij dat de landmeter de gemeentegrens zo trok dat de kale en stuivende zandwoestijn net buiten die gemeente viel. Mooi over de heg, naar buurgemeente Borger (nu Borger-Odoorn). Tekenend zijn de verschillende namen die werden gebezigd: wie uit Gasselte kwam, had het over het Drouwenerzand; wie uit Drouwen kwam, over het Gasselterzand. Van Gasselte, en dus niet van Drouwen... Zoals Acda en De Munnik het kissebissend bezongen: Cd van jou, cd van mij, cd van ons allebei, maar gekregen van mijn moeder, van mijn moeder, dus van mij. Maar dan andersom.

Pretpark

We nemen een kijkje bij het Drouwenerzand en beginnen bij de plek waar de plaatselijke bakker Hendrik Buntjer in 1956 een theeschenkerij begon. Om gezinnen naar zijn uitspanning te trekken, voorzag hij deze van een speeltuin. De entree was gratis, een consumptie verplicht. Menigeen herinnert zich de speeltuin nog. De kettingbrug die dwars door een waterbak ging en zo garant stond voor natte voeten, het houten looprad waarin je je lelijk pijn kon doen als je er te hard in rende, de flipperkasten, de botsauto’s en natuurlijk de pony’s om ritjes op te maken.

Wie echter op zoek is naar nostalgie, komt bedrogen uit. Oké, er zijn nog botsauto’s en de pony’s zijn terug van weggeweest, maar voor de rest doet het in niets meer denken aan vroeger. Een superkermis is het nu, die door bijna 300.000 mensen per jaar wordt bezocht. De gemeente Borger-Odoorn heeft er maatregelen moeten nemen tegen de parkeeroverlast en de onveilige situaties die ontstonden doordat bezoekers hun auto in de berm parkeerden. De onlangs geplaatste houten hekjes maken duidelijk dat er daar voor blik geen plek meer is. Het alternatief is een betaald parkeerterrein, waar een dagkaartje 3,50 euro kost. Alhoewel... Op de gratis parkeerplaats voor het aanpalende restaurant Robin Hood is deze dag ook nog plek, dus de portemonnee kan mooi nog even dicht blijven.

Dat kan hij de rest van de dag ook, op één moment na. Bij binnenkomst moet eenmalig 13,70 euro worden afgetikt, waarna al het eten en drinken de rest van de dag gratis is. Het zit bij de prijs in. Bezoekers die het ook écht bij dit bedrag willen houden, moeten zich wel wapenen tegen de verleidingen van de souvenirshop en de speelautomaten. Daar moet nog altijd geld in.

Huidig eigenaar Bert van der Linde introduceerde het all-inclusive principe in 2002, als eerste attractieparkeigenaar van Nederland. Het bleek een schot in de roos. Hij had de speeltuin, vergane glorie in die tijd en behept met een miljoenenschuld, acht jaar eerder van Buntjer gekocht voor een gulden. Het congrescentrum dat zijn voorganger erbij had gebouwd, had bakken met geld gekost, zonder dat het winst opleverde. ,,Achteraf was dat congrescentrum een verkeerde keuze’’, zegt Van der Linde. ,,Ik moest me onderscheiden en dat kon ik niet met mijn attracties. Daar had ik in het begin te weinig geld voor. Ik kocht spullen die op de kermis eigenlijk al waren afgedankt. Ik moest dus wel iets anders bedenken’’, lacht hij.

Bezoekers vlogen – en vliegen nog steeds – op de all-inprijs af als vliegen op de stroop, soms ook met minder oprechte bedoelingen. Er gaan verhalen rond over moeders die hun kroost droppen en zelf in een klapstoeltje buiten het park gaat zitten, om af en toe door het hek patat te krijgen van hun kinderen. Ook zijn er bezoekers die met een tas vol eten voor het hele gezin er tussenuit knijpen, wat al snel uit kan als je bedenkt dat na 15.00 uur de entree slechts 7 euro is. Van der Linde neemt het voor lief. ,,We houden het wel een beetje in de gaten, maar we controleren niet heel streng. Er gaat hier per jaar 90 ton friet doorheen. Dat zijn twee binnenschepen vol. Stel dat er een keer 1000 kilo weggaat op zo’n manier, dan lig ik daar niet wakker van.’’

Kwartjesberg

We lopen langs de draaimolens en de oldtimers naar het ruigere werk. Onder een afdak zit een groep kinderen met hun begeleiders te genieten van ijs en patat. Noord-Hollandse jeugd, die in dit geval goed bekend is met Drenthe. ,,Wij zijn van de korfbalclub uit Zoetermeer’’, vertelt de 10-jarige Sander Kaper. ,,En we gaan elk jaar op zomerkamp bij De Kwartjesberg.’’ Deze groepsaccommodatie, op steenworp afstand gelegen, werd negen jaar geleden nieuw leven ingeblazen door twee nieuwe uitbaters, Charlotte en René van Wijk. Zij kregen er in 2013 een onderscheiding voor: de derde plek in de verkiezing ‘Groepsaccommodatie van het jaar’ van de vereniging van recreatieondernemers Recron.

,,We hebben werkelijk alles vernieuwd hier’’, zegt René van Wijk. ,,Toen we dit kochten was het een ruïne. Het dak lekte op zestien plekken, de riolen zaten verstopt en de ketels waren zwaar verouderd.’’ Het echtpaar verbouwde de accommodatie op duurzame wijze, wat voor Drenthe volgens Van Wijk best bijzonder was. ,,Wij hebben overal energiezuinige verlichting en een van de zuinigste douches van Nederland. Onze douches verbruiken 5,5 liter water per minuut, terwijl een normale douche, zonder waterbesparende maatregelen, 12 tot 15 liter per minuut verbruikt. In 2010 wilde de provincie meer zogeheten Green Key-bedrijven. Wij hebben ons als een van de eersten aangemeld. Nog steeds moeten we elk jaar van alles verantwoorden, tot ons gasverbruik en onze hoeveelheid afval aan toe, maar wij vinden dit belangrijk.’’

De Kwartjesberg is overigens vernoemd naar de vroegere stuifzandheuvel in het Drouwenerzand, die zijn naam kreeg als eerbetoon aan de zogeheten Kwartgulden-vereeniging. Deze club was in 1894 opgericht om gelden bijeen te brengen voor de ontginning van heide. Wie een kwartgulden of meer bijdroeg, werd ingeschreven als lid. De vereniging steunde begin 20ste eeuw het bebossingsplan dat de Oranjebond van Orde maakte voor het Drouwenerzand.

In het attractiepark vindt Sander tot nu toe het piratenschip het leukst (’dat vind ik altijd leuk!’) en de zogeheten Parajump, die zijn ‘slachtoffers’ over de kop laat gaan, het spannendst. Maar het allerspannendst ligt misschien nog wel in het verschiet. De nieuwste aanwinst van Drouwenerzand lonkt. De XLR8, die met zo’n kracht ronddraait dat de inzittenden het gevoel krijgen dat ze in een centrifuge zitten. Sander en zijn 13-jarige broer Martijn nemen de proef op de som. Ze worden met hun rug in de stoel gedrukt als het ding vooruit schiet. Razendsnelle rondjes volgen, een paar tellen maar, dan remt ie af. En dan gaat het weer opnieuw. Je vraagt je af hoe vaak de patat en frikadellen hier weer naar buiten komen... De broers vinden het prachtig. ,,Ik heb een draaihoofd’’, roept Martijn als hij aan komt wankelen. ,,En ik heb overal kramp. Ik wil nog een keertje!’’ Ook Sander is onder de indruk. ,,Al het bloed zuigt naar je benen. En je hoofd wordt helemaal leeg getrokken. Het is maar goed dat hij tussendoor steeds even stopt, anders vallen je voeten eraf of zo.’’

De nu 60-jarige Van der Linde heeft grootse plannen en wil voordat hij met pensioen gaat nog een groot reuzenrad, een wildwaterbaan en een nieuwe achtbaan bouwen. Drouwenerzand moet nog meer gaan bruisen. De afgelopen jaren was het een beetje zo zo. Ja, met het attractiepark ging het crescendo. Vorig jaar werd het recordaantal van 284.000 bezoekers bereikt. En dan te bedenken dat de speeltuin in Van der Lindes eerste jaar slechts 43.000 mensen trok en dat het attractiepark in 2002 begon met een dikke 97.000. In 2013 werd zijn attractiepark door bezoekers van de website www.dagjeweg.nl uitgeroepen tot beste pretpark van Nederland. Maar in de omgeving zijn toch wel dingen gebeurd die Van der Linde betreurt. Zo moest in het nabijgelegen Gasselte camping De Hoefslag wijken voor een nieuwe woonwijk. En stond restaurant De Oude Waag, in de jaren tachtig bekend om zijn openluchtbioscoop, lange tijd te koop. Het verpauperde pand is verkocht, maar de nieuwe eigenaar wil er voorlopig alleen rommelmarkten houden en geen horeca runnen. ,,Ach, ik ben er allang blij dat daar weer wat reuring komt’’, zegt Van der Linde.

 

Zandverstuiving

Reuring? Wij willen nu vooral even rust en die is niet ver weg, in het tegenover gelegen natuurgebied van stichting Het Drentse Landschap. Een kwestie van de weg oversteken en je bent in het bos, waar het maar een klein stukje lopen is tot aan de zandverstuiving. Het zand, dat ooit zo’n plaaggeest was, is nu overmeesterd. Toch is het nog wel actief, zoals dat heet. Drouwenerzand is zelfs een van de weinige actieve stuifzandgebieden in Nederland. Maar het zand kan alleen zijn gang gaan binnen de kaders die nu zijn gesteld. Concreter gezegd: binnen de aarden wallen die zijn aangelegd en binnen het bos dat er omheen is geplant. ,,Het heeft heel wat bloed, zweet en tranen gekost om hier bos te laten groeien’’, zegt Teddy Bezuijen, hoofd terreinbeheer. ,,Maar kijk, de zandduinen die hier liggen, lagen vroeger daar. Het zand stuift en verplaatst zich. Het gaat niet snel, maar als je hier een tijd niet bent geweest, is het wel te zien.’’

Bezuijen wijst de weg naar de Drentse heideschapen die hier sinds de jaren tachtig grazen. Er is geen schaapskooi en geen herder; net als het zand gaan de dieren binnen de afrastering gewoon hun eigen gang. Ze moeten ervoor zorgen dat het gebied – de heide met daarin de zandverstuiving – niet te bebost wordt en dat het een open karakter houdt. Bezuijen prijst de open horizon en de stilte. We komen maar weinig medewandelaars tegen. Bij het Drentse Landschap fronsten ze dan ook wel even de wenkbrauwen toen onlangs uit een extern onderzoek naar buiten kwam dat Drouwenerzand het op een-na-drukstbezochte natuurgebied in Drenthe is, met 585.000 bezoekers. Zo veel? ,,Het moet haast wel dat het attractiepark daar ook bij in zit’’, denkt Bezuijen. ,,Drouwenerzand is wel een van onze drukst bezochte natuurgebieden, maar dit lijkt ons wel wat heel erg veel.’’

Het landschap van het Drouwenerzand golft: het verschil tussen het hoogste en laagste maaiveldpunt is zelfs 20 meter, binnen een afstand van ongeveer 2 kilometer. De vroegere jeugd van Gasselte, althans een deel, koestert op haar eigen manier warme herinneringen aan de wal die het Drouwenerzand aan Drouwener kant omzoomt. Op die wal vleiden de jongeren zich na het oversteken van de zandverstuiving neer om mee te kunnen genieten van de films bij de inmiddels verdwenen autobioscoop. Met rode oortjes, want die waren van het soort Porky’s.

Het is een bijzonder gebied. De vele jeneverbessen, omringd door kraaiheide en 25 verschillende soorten korstmossen, geven de zandverstuiving een bijna mystiek karakter. En bijzondere fauna? ,,We hebben hier de wespendief, de koekoek, de boomleeuwerik, de graspieper en de bergeend, die broedt in de konijnenholen’’, somt Bezuijen op. Nog maar even een opsomming dan, om het bijzondere karakter te onderstrepen: het Drouwenerzand hoort sinds 2003 bij het wettelijk beschermde Natura 2000-netwerk, is in 2009 uitgeroepen tot eerste aardkundige monument van Drenthe en maakt sinds 2013 deel uit van Geopark De Hondsrug. Met dit predicaat kan de heuvelzandrug, die zo’n 150.000 jaar geleden werd opgeworpen in de IJstijd, beter worden gepromoot, zo is het idee. Hij kan nu meeliften op de internationale naam die het Europese netwerk van geoparken heeft opgebouwd.

Hunebed highway

Ook de officiële Unesco-status is inmiddels binnen, maar het profijt daarvan moet nog komen. Albert Trip, wethouder in de gemeente Borger-Odoorn, bevestigt dat het allemaal nog niet zo hard gaat. Toerisme is belangrijk in zijn gemeente. Vorig jaar werden er 1.050.000 overnachtingen geboekt door toeristen die in totaal zo’n 100 miljoen euro uitgaven in Borger-Odoorn. De toeristische sector is er goed voor ruim een kwart van de banen en houdt direct en indirect 1750 mensen aan het werk.

Het Geopark-verhaal zou daar een extra schep bovenop moeten doen. ,,Geopark en Unesco hebben gezegd dat wij te koop mogen lopen met de Hondsrug, maar daar moet nog wel wat mee gebeuren’’, zegt Trip. ,,Het is nog zoeken. Het is een bestuurlijke lappendeken. We hebben drie jaar subsidie gegeven aan Geopark De Hondsrug, net als de provincie Drenthe en de andere gemeenten op de Hondsrug. Maar dat is niet genoeg geweest. We hebben daarom besloten er nog eens drie jaar in te investeren.’’ Wat dat betreft is de samenwerking die Borger-Odoorn heeft met buurgemeente Aa en Hunze, onder de vlag van De Drentse Hondsrug, een stuk concreter. De Drentse Hondsrug regelt onder meer gezamenlijke folders en een gezamenlijke website. Ondertussen gaat het sommige ondernemers, zoals Bert van der Linde, niet hard en ver genoeg. Hij vindt dat de ondernemers nu zelf de handen ineen moeten slaan en samen harder aan de weg moeten timmeren, zeker ook in Duitsland. ,,Het wordt heel erg tijd dat alles wat hier zit, van Coevorden tot Groningen, zich verenigt. Drouwenerzand, Wildlands, Sprookjeshof, Plopsa, de musea en de verblijfsaccommodaties. Alles langs de Hunebed Highway (N34, red.). En dan laten we mooie souvenirs maken. In Amsterdam zijn overal dezelfde te koop, maar dit gebied heeft die helemaal niet. Stel dat je een Hunebed Highway hebt, dan kun je het hele gebied daarmee verkopen. En samen kun je de souvenirs goedkoper inkopen.’’

Volgende maand geeft Van der Linde een eerste voorzet voor zo’n samenwerking, zo kondigt hij aan. ,,Ik heb mij voorgenomen in ieder geval deze stap te zetten, om te kijken hoe ver we kunnen komen. Maar ik ga niet aan een dood paard trekken.’’ In zijn gedachten rijden de toeristenbussen met de toeristische logo’s al rond. Waarom niet? ,,In de zomer rijden de bussen van Qbuzz toch bijna leeg rond. Directeur Hein Klompmaker van het Hunebedcentrum wil een elektrokar laten rijden, maar daar kunnen maar dertig man in of zo. Ik zou graag zien dat we de bestaande lijndiensten vol krijgen. Ik denk in grote aantallen.’’

‘Doodsche zandzee’

Hoe bar en boos het Drouwenerzand zo’n 100 à 200 jaar geleden werd ervaren, blijkt uit de reisbeschrijving van de voettocht die ‘de drie podagristen’ in 1843 maakten door Drenthe. De drie heren leden aan voetjicht (podagra) en waren naar het Duitse Bad Bentheim geweest in de hoop te genezen. Te voet zouden ze van daaruit naar Assen zijn gereisd.

Over het traject Drouwen-Gasselte penden zij het volgende neer: Eerst langs een esch (...) bereikten wij, Drouwen regts latende liggen, een dorre en doodsche zandzee, allerakeligst van een rei naakte duinen en belten doorsneden en ingesloten. ‘t Is hier zoo bar en ongezellig (...) wie ietwat met bijgeloof behebt is, komt in verzoeking om dees vlottende, malende zandzee te houden voor ‘t voormalig tooneel van duizenden moorden, doodslagen, en wat ijsselijke en bloedige misdaden gij meer wilt.

De drie podagristen was het pseudoniem waaronder A.L. Lesturgeon (predikant in Oosterhesselen en Zweeloo), Dubbeld Hemsing van der Scheer (uitgever en schrijver uit Coevorden) en Harm Boom (dagbladschrijver uit Assen) vanaf 1842 reisverhalen publiceerden. Overigens wordt betwijfeld of ze alle drie daadwerkelijk de voettocht hebben gemaakt.

Duwende zoutpijlers

Onder het Drouwenerzand ligt een zogeheten zoutpijler. Miljoenen jaren geleden ontstond in Noordoost-Nederland een diep bekken waarin zeewater doordrong. Door latere indampingsprocessen bleef een laag zout achter van honderden meters dik. Dit zout ligt inmiddels op zo’n 3 kilometer diepte. Op zwakkere plekken in de bovenlagen perst het zich omhoog, in pilaarvorm. De toppen van deze pijlers liggen soms maar enkele honderden meters onder het aardoppervlak.

Dat zout drukte hier en daar een flinke stempel op het landschap. De zoutpijler van Schoonloo had bijvoorbeeld behoorlijke invloed op de loop van de Drentsche Aa: hij vormde een blokkade waardoor het water stagneerde en het Odoornerveen ontstond. De minerale pijler van het Drouwenerzand drukte de geologische lagen omhoog waardoor oudere grondlagen hier dichter bij de oppervlakte liggen dan elders. Aangenomen wordt dat dat een belangrijke oorzaak is geweest voor het ontstaan van het omvangrijke stuifzandgebied op de Hondsrug.

Tips in de buurt

- Voor de liefhebber van sterke drank: Turv Exloo. In deze gloednieuwe stokerij/destilleerderij wordt onder meer whisky, jenever en gin gemaakt. De destilleerderij, inclusief proeflokaal, is alleen op vrijdag en zaterdag te bezoeken.

- Voor de wandelaar: het omgevallen bomenbos bij Ees. In 1972 raasde een storm over Nederland, die een groot deel van het bos bij Exloo en Ees verwoestte. Bij het opruimen van het bos is één bosvak ongemoeid gelaten, wat heeft geresulteerd in een uniek bosvak. Takken van omgevallen bomen zijn inmiddels weer uitgegroeid tot grote bomen.

- Voor de dieren- en kaboutervriend: Kabouterland Exloo. Kabouterland is het onderkomen van kabouters, trollen en kleine dieren, waaronder stokstaartjes, vosmangoesten en dwergotters. Wie nog meer dieren wil zien, kan ook een kijkje nemen bij de schaapskooi in Exloo. De schapen lopen dagelijks door het dorp, op weg naar de hei.

- Voor de nieuwsgierige: het Hunebedcentrum in Borger en het naastgelegen hunebed, het grootste van Nederland. In dit museum wordt het verhaal verteld van de hunebedbouwers. Ook zijn er wandel- en fietsroutes te verkrijgen die langs de hunebedden en andere archeologische monumenten in de omgeving gaan.

- Voor de muziekliefhebber: het C+B museum in Grolloo. In dit museum, vernoemd naar de befaamde bluesband Cuby en de Blizzards, draait alles om blues. Frontman van C + B was Harry Muskee, die hier een tijd woonde en repeteerde. Hij overleed in 2011 op 70-jarige leeftijd. In café De Amer in Amen, nabij Grolloo, zijn regelmatig bluesoptredens.

- Voor de avonturier: het Klimpark in Grolloo. In dit klimbos kunnen kinderen en volwassenen, gezekerd met klimgordels, verscheidene parcoursen afleggen. Er zijn in totaal 76 hindernissen en 725 meter kabelbaan. De langste kabelbaan is 200 meter en gaat vanaf 10 meter hoogte over het water. Naast het klimpark ligt het Outdoor Belevingspark, waar je onder meer kunt survivallen, boogschieten en suppen (stand up paddling).

- Voor de klimmer voor wie het iets minder spannend mag: het Boomkroonpad in Papenvoort, tussen Borger en Rolde. Op dit pad wandelen de bezoekers op hoogte tussen de boomtoppen door. Bij het Boomkroonpad is een speeltuin en een informatiecentrum. Er worden geregeld activiteiten gehouden, zoals roofvogeldemonstraties.

- Voor de fossielfanaat: Versteend Leven in Drouwen. In deze expositieboerderij liggen tal van mineralen, fossielen en schelpen uitgestald. Ook zijn er spullen, onder meer sieraden, te koop die zijn gemaakt van sier- en edelstenen.

Toon reacties

Word wakker met het belangrijkste nieuws uit het Noorden met onze ochtend-nieuwsupdate.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement.