Jan Lijster (82) uit Pesse verblijft in het Jannes van der Sleedenhuis in Hoogeveen: ,,Als er gezongen wordt, dan geef ik niet thuis. Mijn naam is dan wel Lijster, maar dat haal je niet uit mijn stem.’’

Boek toont portretten van bewoners in zorgcentra in Drenthe en Groningen. 'Hoe ziek en kwetsbaar ook, deze mensen zijn nog altijd van betekenis'

Jan Lijster (82) uit Pesse verblijft in het Jannes van der Sleedenhuis in Hoogeveen: ,,Als er gezongen wordt, dan geef ik niet thuis. Mijn naam is dan wel Lijster, maar dat haal je niet uit mijn stem.’’ Foto: Andre Weima Fotografie

Onze maatschappij rangeert bewoners van zorginstellingen vaak op een zijspoor. Die zijn oud en ziek, is het algemene beeld. Het boek Sprekend Leven belicht het andere verhaal. ,,We moeten knokken voor de positie van deze kwetsbare mensen.’’

Vrijwel iedereen wil oud(er) worden, maar daar niet de gevolgen van dragen. Alsof ouderdom iets naars heeft, een onheilspellende toestand waarbij je het beste op afstand kunt blijven. Maar wat als je zelf de 70, 80 of 90 gepasseerd bent?

De maatschappelijke opinie over bejaarden is overwegend negatief, blijkt uit diverse onderzoeken. Ouderen worden vaak geassocieerd met gezeur en geklaag. Ze zouden saai zijn, hopeloos ouderwets, uitgerangeerd, doorlopend ziek. Oud staat voor veel mensen gelijk aan hulp- en zorgbehoevend.

Verzorgingshuizen hebben zo mogelijk nog een beroerder imago. De teneur: je kunt maar beter niet in zo’n instelling terechtkomen, want dan kom je nauwelijks buiten, krijg je weinig aandacht en schiet de zorg tekort.

Schuilt er waarheid in deze typeringen of zijn het schromelijke overdrijvingen en papegaaien mensen anderen na? Het boek Sprekend Leven wil het ándere verhaal te vertellen. Nuance in de beeldvorming, vooroordelen wegnemen.

loading

Mensen in hun laatste levensfase

,,Nee, het is geen sexy onderwerp’’, erkent schrijver Pieter Mulderij uit Hoogeveen meteen. ,,Maar wel een belangrijk maatschappelijk thema rond een groep mensen die steeds groter wordt.’’

Hij stelde het boek samen. De foto’s zijn van plaatsgenoot André Weima. In veertig verhalen en portretfoto’s (in zwart/wit) wordt het bestaan van ouderen in acht woonzorgcentra in Drenthe en Groningen beschreven en belicht.

Over mensen die zich in de laatste levensfase bevinden.

Tekst en beelden versterken elkaar, menen Mulderij en Weima. ,,Ze hebben een boodschap voor ons’’, zegt de schrijver. ,,Als je hoort hoeveel ellende of tegenslagen deze mensen soms hebben meegemaakt, dan vind ik het bewonderenswaardig dat ze lichtpuntjes blijven zien. Dat ze nog plezier hebben in het leven en er het beste van maken.’’

loading

Foto met verhaal zorgt voor totaalportret

Het idee voor verhalen van ouderen in zorgcentra kwam voort uit de Hoogeveense Uitdaging, waarbij maatschappelijk betrokken organisaties en bedrijven sociaal georiënteerde wensen vanuit de bevolking proberen te vervullen.

Een woonzorgcentrum in Hoogeveen wilde graag portretfoto’s van een aantal bewoners. Mulderij: ,,Door er ook een verhaal bij te vertellen ontstond een totaalportret. We zijn vervolgens naar de koepelorganisatie gestapt met de vraag of dit naar meer smaakt.’’

De NNCZ, de Noord Nederlandse Coöperatie van Zorgorganisaties, was zo enthousiast dat besloten werd tot een boek. Het project werd uitgerold bij alle vestigingen in Hoogeveen, Hollandscheveld, Haren, Grijpskerk en Noordbroek.

,,Wij hadden als zorgorganisatie sterk de behoefte om aan de wereld te laten zien dat de oudere, zorgbehoeftige mensen die wij opvangen méér zijn dan alleen hun ziekte en zorgvraag’’, vertelt bestuurder Roeli Mossel. ,,Hoe ziek en kwetsbaar ook, deze mensen zijn nog altijd van betekenis. Het zijn volwaardige, waardevolle burgers in onze maatschappij.’’

De bestuurder begrijpt het verdriet en de frustraties als vader, moeder, geliefde of een familielid achteruit gaan en allerlei dingen niet meer kunnen. ,,Maar’’, zegt Mossel, ,,probeer ook te zien, wat nog wél mogelijk is. Al is het maar een herkenbare oogopslag of stil contact door het vasthouden van een hand.’’

loading

Hang aan het leven

De NNCZ-bestuurder werkt al vanaf haar zestiende in de zorg. Desondanks hebben de verhalen in Sprekend Leven haar toch nog verrast. ,,Hoe? Door de enorme hang aan het leven en hoeveel ze daar zelf nog uit proberen te halen.’’

Corona heeft de situatie er voor hulpbehoevende ouderen niet beter op gemaakt. Contacten werden spaarzamer, de eenzaamheid groter, het gemis voelbaarder.

Ook lag de samenstelling van het boek drie maanden stil. ,,Ja, die virusuitbraak fietste er lelijk tussendoor’’, zegt Mulderij. ,,We hadden wel zestig of zeventig portretten kunnen maken, maar hebben het bij de huidige veertig gelaten.’’

Hun ziekte is maar een deel van wie ze zijn

Columniste Marianne Zwagerman haalde zich onlangs op sociale media de woede van velen op de hals door de zorgbehoeftige oudere te vergelijken met dor hout. ‘Dat wordt gekapt, misschien een paar maanden eerder dan zonder virus’, schreef ze. ‘Moet iedereen die nog in de bloei van zijn leven zit daar alles voor opofferen?’

Pieter Mulderij schudt het hoofd. ,,Zo wordt er dus door een deel van bevolking naar ouderen gekeken.’’

Bestuurder Mossel herkent de beeldvorming. ,,Zodra ouderen in een van onze gebouwen wonen, dan verblijven ze in een instelling en staat hun ziekte voorop. Maatschappelijk tellen ze niet meer mee, is de gedachte. Terwijl hun ziekte maar een deel is van wie ze zijn.’’

Niet alle geïnterviewden zijn meer in leven. Drie personen zijn inmiddels overleden, van wie twee aan de gevolgen van Covid-19. In het boek vertellen ouderen wat corona voor hen betekent. Geen bezoek, geen uitstapjes, geen gezamenlijke activiteiten.

Toch is de pandemie niet alleen maar ellende voor de bewoners. Corona heeft voor de 93-jarige Willem van der Weide uit Nieuwlande geleid tot de hereniging met zijn verstandelijk beperkte dochter die bij een instelling voor begeleid wonen in Zuidwolde verbleef.

Woonzorgcentra zouden vanwege de virusuitbraak ‘op slot’ gaan. In samenspraak met de leiding bij Cosis en NNCZ werd een plan gemaakt hoe ze toch bij haar vader kon blijven. Ze is gek met haar vader. Twee handen op één buik. Marianne heeft een bed in de woonkamer bij haar vader en is gelukkig.

loading

Verhalen over vroeger en nu

In het boek Sprekend Leven staan verhalen over vroeger en nu. Over opgroeien in grote gezinnen, hard werken, de rol van het geloof, de liefde, het plezier van kleinkinderen, de naderende dood. En de oorlog is nooit ver weg.

Het verblijf in de woonzorgcentra komt in vrijwel alle verhalen aan de orde. De geïnterviewden winden er geen doekjes om. Ze missen ‘thuis’, worstelen met de lichamelijke en psychische achteruitgang en missen het sociale leven buiten de zorginstelling.

Aan de andere kant hebben ze plezier in de dingen die ze nog wél kunnen, de activiteiten in de woonzorgcentra, het contact met de medebewoners en het personeel. De uitspraak dat je binnen de beperkingen het beste van het leven moet maken, komt vaak voorbij. Volgens een van de bewoners moet je in deze levensfase zelf de slingers ophangen.

Bijna alle interviews hebben het boek gehaald. Een van de verhalen die er niet in opgenomen is, bleek te confronterend voor de betrokkene. ,,Tijdens het gesprek was mevrouw al emotioneel’’, herinnert Mulderij zich. ,,Na lezing wilde ze niet dat het gepubliceerd werd.’’

De interviewer boorde – onbewust – een stukje onverwerkt verleden aan. Een scheiding, ontboezemingen die zelfs haar kinderen niet wisten. ,,Terwijl het zo’n vrolijke vrouw was, creatief ook. Ze maakte veldboeketten. In haar kamer hingen wel 130 kaarten die ze tijdens de eerste coronagolf had gekregen.’’

Midden in het leven dus, geliefd, maar met een schrijnende plek.


loading

Geen steriele vragen

,,Pieter is oprecht betrokken’’, zegt fotograaf André Weima over de interviews. ,,Hij heeft wel wat met oude mensen. Dat merk je tijdens de gesprekken. Geen steriele vragen. Hij pikt interessante dingen op.’’ Volgens Roeli Mossel heeft de auteur ‘iets jongensachtigs’. ,,Dat geeft ontspanning bij de geïnterviewde.’’

Waar de antwoorden niet komen, wendt de schrijver zijn dichterlijke vrijheid aan. Beschrijvingen, typeringen. Aan zijn sessies heeft Mulderij ‘dates’ overgehouden. ,,Eén van de dames wil graag het Forum in Groningen bezoeken. Een ander vroeg om een wandeling. Nou, dat gaan we doen.’’

De foto’s zijn een verhaal apart. Voor elke sessie bouwde Weima op locatie een studio op. Compleet met licht en achtergrond. ,,Daar nam ik de tijd voor. Je moet de mensen toch op hun gemak stellen.’’ Volgens de fotograaf wilden veel dames er piekpijn uitzien. Mooie kleren, het haar in model, de lippen gestift.

De keuze viel al snel op zwartwit fotografie. Weima: ,,Kleuren in foto’s zien er mooi uit, maar ze leiden ook af. Bij zwartwit foto’s wordt de blik van de kijker meteen op het gezicht van de gefotografeerde gevestigd.’’

Sprekende gezichten dus. ,,Het leven is er van af te lezen’’, vindt de fotograaf. ,,We hoefden het alleen nog maar te documenteren.’’

Knokken voor de positie van kwetsbare mensen

In het voorwoord schrijft Roeli Mossel dat de verhalen en foto’s haar hebben geraakt en opnieuw bevestigd in haar motivatie ‘om te knokken voor de positie van kwetsbare mensen in onze maatschappij’.

,,Je wordt geraakt door datgene wat je ziet en hoort. Ook als iemand onze taal niet meer spreekt. Mogelijk confronteert dat een ieder met zijn of haar ouder worden en eindigheid.’’

Mossel wil ook een lans breken voor het personeel in de ouderenzorg. ,,Vanuit onze professie mogen we meelopen met het laatste stukje in het leven van deze mensen. Daarin kunnen we van betekenis zijn. Dat blijft vaak onderbelicht in onze sector. Het gaat altijd over hard werken, ontslagen en het tekort aan personeel.’’

De NNCZ-bestuurder hoopt dat het boek het belang laat zien van contact, een bezoekje aan of praatje met de ouderen. ,,Het klinkt vanzelfsprekend, maar de realiteit is anders. Zodra deze mensen hier over de drempel stappen, zijn ze opeens van ons en moeten wij ook maar voor de gezelligheid en de sociale contacten zorgen. Hoezo, denk ik dan. De druk op de zorg is hoog, we kunnen niet in alles voorzien.’’

loading

Bijzondere mensen met bijzondere verhalen

De contacten en gesprekken voor Sprekend Leven hebben indruk gemaakt op de samensteller. ,,Bijzondere mensen met bijzondere verhalen’’, vindt Pieter Mulderij. Zelfs als de betrokkene zelf geen woorden kan vinden.

Neem Mien Hauschild-Boesjes uit Dalen. Al twintig jaar kampt ze met geheugenproblemen. De 92-jarige vrouw lijkt zich amper meer bewust van de wereld om haar heen.

Mulderij: ,,Tijdens het interview, vorig najaar, was Mien ‘afwezig’, de ogen gesloten. Het gesprek deed ik met haar dochter. Na het maken van de foto opende ze ineens de ogen. Het leek alsof ze haar lippen tuitte en een kus wilde geven.’’

De schrijver kuste Mien vervolgens op haar wang. ,,Ze begon helemaal te stralen. Wow, dacht ik toen, dit is mooi. Kwetsbaarheid én kracht.’’

Voor meer informatie: gedenkboekwerk.nl.

menu