Vijftig jaar radiosterrenkunde in Westerbork: Grootse ontdekkingen, 175.000 boutjes en een filmset

Vele grootse wetenschappelijke ontdekkingen, zo’n 175.000 boutjes en een filmset met Stephen Fry. Radiosterrenwacht in Westerbork bestaat vijftig jaar en viert donderdag feest.

De lijm liet los. Arnold van Ardenne wijst omhoog, naar een enorme telescoop in het bos bij Westerbork, en vertelt het verhaal. Het was 1977, zegt hij. De twaalf radiotelescopen stonden nog maar acht jaar op hun plek en het reflecterende materiaal bladderde in vervaarlijk tempo naar beneden.

Geen lijm maar boutjes, dat was de oplossing van de ingenieurs van Astron, het Nederlands instituut voor radioastronomie. Zo’n 175.000 boutjes maar liefst. Na een noodkreet van de Drentse sterrenkundigen stroomden de vrijwilligers toe.

Een vrijwilliger zet een van de 175.000 boutjes vast. FOTO ASTRON

Astronomen, ingenieurs en studenten uit heel de wereld reisden naar de Radiosterrenwacht Westerbork om te helpen boren. Na 1600 schroefuren, 4200 koppen koffie, 980 koppen thee en zeventien werkdagen was de klus geklaard, blijkt uit een bedanktbrief die Astron naar de vrijwilligers stuurde.

Griekse filosofen en een mysterie

De radiotelescoop die amateursterrenkundige Grote Reber in 1940 zelf bouwde in de tuin van zijn moeder. FOTO ASTRON

Sterrenkunde is oud. Griekse filosofen bestudeerden de hemel al decennia voor het begin van de jaartelling. Veel nieuwer is de radiosterrenkunde, de tak van de astronomie die radiogolven uit het heelal opvangt. De geschiedenis begint in de jaren twintig in de VS, waar de Bell Telephone Company radiofrequenties wilde gebruiken voor communicatie.

Bell-ingenieur Karl G. Jansky ontdekte dat er allerlei radiogolven in de lucht hingen, afkomstig van bijvoorbeeld onweersbuien. En, merkte hij tot zijn verbazing, er kwamen radiogolven uit het heelal!

Sterrenkundigen stonden voor een mysterie. Het was een amateursterrenkundige uit Illinois genaamd Grote Reber die in 1940 met een zelfgebouwde telescoop in de tuin van zijn moeder aantoonde dat de Bell-techneut gelijk had: er kwamen inderdaad radiogolven uit ons zonnestelsel, de Melkweg.

Sterrenkunde in het bewolkte Nederland

De Leidse hoogleraar Jan Oort dook er bovenop. Zijn frustratie: de Melkweg zit vol stofdeeltjes die het onmogelijk maken om door het zonnestelsel heen te kijken naar achterliggende sterrenstelsel. Omhoog kijken naar wat visueel zichtbaar is, levert slechts beperkte informatie op.

Het meten van radiogolven zou dat probleem weleens kunnen beperken, dacht hij. En er was nog een voordeel in het regenachtige Nederland: radiogolven laten zich ook door wolken niet tegenhouden.

Na diverse testen en de bouw van een radiotelescoop bij Dwingeloo was het tijd voor een grote stap: twaalf telescopen, elk met een diameter van 25 meter, in de bossen bij Westerbork. Een rustige plek zodat omgevingsruis de metingen niet teveel zou verstoren en bovendien een mooie kans om Westerbork na de verschrikkingen in de oorlog wat toekomstperspectief te bieden. In 1968 werd de sterrenwacht opgeleverd.

Vijftig jaar staan ze op een rij

Vijftig jaar staan ze nu op een rij, die twaalf grote telescopen van Astron waar er later nog twee aan werden toegevoegd, vlakbij Herinneringscentrum Kamp Westerbork. „Elk van de telescopen kon een klein stukje van de hemel zien”, vertelt Arnold van Ardenne, voor zijn pensioen technisch fysicus bij Astron.

Sterrenstelsel DA 240 in beeld gebracht door de radiotelescopen bij Westerbork. FOTO ASTRON

Het leverde vele wetenschappelijke successen op: de ontdekking van reuzenstelsels, de ontdekking van een millisecondepulsar (een bijzonder snel ronddraaiende ster) in het sterrenbeeld Vulpecula en de ontdekking van gigantische radio-sterrenstelsels.

Het succes is het resultaat van drie dingen, zegt Van Ardenne. Veel experimenteren, veel wetenschappers uit allerlei landen en disciplines die volop samenwerken, en veel investeringen vanuit het Rijk.

Filmcast met Stephen Fry in Westerbork

Niet alleen op sterrenkundigen oefende de telescopen aantrekkingskracht uit. De radiosterrenwacht huist een atoomklok en in een nabijgelegen bunker wordt de zwaartekracht gemeten. In september van 2000 streek de filmcast en crew van The Discovery of Heaven in Westerbork neer.

Astron-medewerkers zijn te spreken over de catering op de filmset. FOTO ASTRON

De sterrenwacht stond op zijn kop, beschrijft het boek 50 Years Westerbork Radio Observatory van onder meer Van Ardenne dat voor het jubileum wordt uitgebracht. Campers voor acteurs onder wie Stephen Fry, regenmaakmachines en een uitgebreide cateringservice werden aangesleept.

Voor de filmopnames bij Westerbork werd regen nagemaakt. FOTO ASTRON

De opvolgers van Westerbork

Vijftig jaar. Vijftig jaar waarin de ontwikkelingen dankzij de creatieve geesten bij Astron nooit stilstonden. Inmiddels is er LOFAR, het internationale paradepaardje van Astron, waarmee onderzoek wordt gedaan naar het ontstaan van sterrenstelsels. En in Zuid-Afrika en Australië wordt gebouwd aan alweer de volgende stap: de Square Kilometre Array (SKA), een grootschalig project waaraan vele landen waaronder Nederland meedoen.

LOFAR en SKA maken dankbaar gebruik van de ontdekkingen van Westerbork.

Het gebeurt in Drenthe!

Sinds begin 2017 heeft Astron een nieuwe directeur: Carole Jackson, een Brits-Australische astronoom die voor haar overstap naar Drenthe veel bij het SKA-project betrokken was.

Astron-directeur Carole Jackson. FOTO ASTRON

Wat moet zij, als ambitieuze sterrenkundige, tussen die vijftig jaar oude telescopen in Westerbork? Bij SKA in Australië, daar gebeurt het nu toch?

Jackson schiet in de lach. „Het gebeurt hier ook!”, roept ze enthousiast. „Toen ik in Australië werkte, bezocht ik Drenthe eens per jaar. Voor astronomen is Astron enorm belangrijk.”

Opnieuw een lach. „Dat realiseren jullie je veel te weinig.”

De toekomst van Westerbork: Apertif

De radiotelescopen van Westerbork zijn na vijftig jaar allesbehalve afgeschreven. De afgelopen jaren werkten de techneuten en astronomen fanatiek aan Apertif, een nieuwe ontvanger waarmee de telescopen een veel groter deel van het heelal kunnen bekijken.

Fysicus Arnold van Ardenne. FOTO MAAIKE WIND

De eerste metingen beginnen in januari en het doel is ambitieus. „Doordat we nu meer en verder kunnen kijken, kunnen we in kaart brengen waar de sterrenstelsels achter de Melkweg zich bevinden”, zegt Jackson. „En we gaan op zoek naar mysterieuze snelle radioflitsen die soms opduiken. Niemand weet precies waardoor ze worden veroorzaakt, maar het moeten heel krachtige explosies zijn.”

Hoe lang gaan ze nog mee, die grote gevaarten in het bos van Westerbork? Voormalig Astron-fysicus Van Ardenne kijkt om zich heen, aanschouwt de veertien telescopen, en zucht. „Ik hoop dat we deze plek nog lang zullen gebruiken voor nieuwe sterrenkundige ontwikkelingen.”

Boek over vijftig jaar Westerbork

Wie geïnteresseerd is in 50 Years Westerbork Radio Observatory, het boek dat voor het jubileum van Westerbork is uitgebracht, kan contact met Astron opnemen via pr@astron.nl.

Toon reacties

Word wakker met het belangrijkste nieuws uit het Noorden met onze ochtend-nieuwsupdate.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement.