Disturb van Astron.

ASTRON in Dwingeloo werkt aan waarschuwingssysteem voor zonne-uitbarstingen: 'Dat dit niet al bestond'

Disturb van Astron. ASTRON

ASTRON in Dwingeloo is één van de partijen die verantwoordelijk is voor het ontwerp van DISTURB, een waarschuwingssysteem voor zonne-uitbarstingen. „Ik verbaasde mij erover dat dit niet al bestond”, vertelt radiosterrenkundige Michiel Brentjens.

In de wereldgeschiedenis zijn situaties soms helemaal uit de hand gelopen. In sommige gevallen is een volledige escalatie op het nippertje afgewend. Er zijn voorbeelden te over, zoals een dag tijdens de Koude Oorlog, in de jaren ‘60 van de vorige eeuw, waarop alle noordelijke radars van de Verenigde Staten in Canada plotsklaps verblind waren. Was dit het begin van een nucleaire oorlog tussen de VS en de Sovjet-Unie?

Het had nu zomaar in de geschiedenisboeken kunnen staan. Ware het niet dat er sprake was van een flinke radio-uitbarsting op de zon. „Dat wisten ze op dat moment niet”, vertelt radiosterrenkundige Michiel Brentjens, die verbonden is aan onderzoeksinstituut ASTRON in Dwingeloo.

Hij is nauw betrokken bij het ontwerp – en later de mogelijke realisatie – van DISTURB. „Er werd algemeen aangenomen dat dit de allereerste actie vanuit de Sovjet-Unie was, voordat ze met een nucleair bombardement op de VS zouden beginnen. De president werd gewaarschuwd, bommenwerpers stonden in hoogste staat van paraatheid klaar - met kernwapens en draaiende motoren. Vlak voor opstijgen kon een wetenschapper vertellen dat het om een radio-uitbarsting op de zon ging. Het is één van de paar keren dat we door het oog van de naald zijn gekropen. Maar duidelijk werd dat het risico van zonne-uitbarstingen serieus is.”

Ruimteweer

Terug naar het nu, of beter gezegd naar november 2017. Brentjens is dan voor een congres in het Belgische Oostende, om daar meer te leren over ruimteweer. Buiten onze dampkring, in ons zonnestelsel, is gas te vinden. Bovendien zijn er af en toe uitbarstingen op de zon. De zon kan bijvoorbeeld ultravioletlicht uitstralen, maar ook röntgenstraling en andere stralingen.

Die stralingen beïnvloeden de dampkring van de aarde én beïnvloeden bijvoorbeeld de veiligheid aan boord van ruimteschepen en hoogvliegende toestellen, zoals vliegtuigen. „Het hele aspect van wat er buiten onze dampkring gebeurt heet ruimteweer”, zegt Brentjens. „Ik werk normaal met de LOFAR-radiotelescoop, om onderzoek te doen naar het vroege heelal. Tijdens die onderzoeken lopen we tegen ruimteweerproblemen aan. Af en toe is de dampkring zo erg verstoord, dat onze radiogolven gaan twinkelen, net zoals je sterren ziet twinkelen in een zomernacht. Dat ziet er heel romantisch uit, maar twinkelende sterren bewegen, worden wazig en vaag. Dan haal je niet de beeldkwaliteit die je eigenlijk wil om het vroege heelal waar te nemen. Ik was er om te leren over deze fenomenen.”

In Oostende maakt Brentjens kennis met afgevaardigden van onder meer Defensie en het KNMI. Aan bod komen diverse verhalen over het potentiële gevaar van zonne- en radiouitbarstingen. Duidelijk wordt dat Defensie baat heeft bij volledige ruimteweerverwachtingen en ruimteweerwaarschuwingen.

Voor de meeste aspecten van ruimteweer beschikken ze over goede gegevens, maar over radio-uitbarstingen van de zon ontbreken die. Ook het KNMI, verantwoordelijk voor het waarschuwen van Nederlandse vitale sectoren, heeft baat bij een dergelijk systeem, zo blijkt.

Brentjens: „Ik kon me niet voorstellen dat zoiets er niet al was. Er is een kleine kans dat er dingen gaan gebeuren door ruimteweer, maar als er iets gebeurt, dan kan dat verstrekkende gevolgen hebben.”

DISTURB

Nadat de partijen de financiering voor het ontwerp van DISTURB (Disturbance detection by Intelligent Solar radio Telescope or (Un)perturbed Radiofrequency Bands) rond kregen, kon worden begonnen met het ontwerp. Daaraan is anderhalf jaar gewerkt, het ontwerp ligt er sinds september.

Nu kan een prototype van DISTURB worden gebouwd, maar het geld voor de financiering daarvan is er nog niet. Brentjens onderstreept de urgentie van de komst van de definitieve DISTURB, de zonne-radiotelescoop die zonne-uitbarstingen tot in groot detail waarneemt in real-time en daarom in staat is om snel alarm te slaan bij radioverstoringen door deze uitbarstingen, al gaat het project nog jaren duren.

„We zijn steeds meer afhankelijk van elektronica. Veel werkt via radiocommunicatie, alles moet draadloos zijn. We worden steeds kwetsbaarder voor verstoringen van die verbindingen. We hebben anderhalf jaar gewerkt aan een ontwerp. Als we geld gaan krijgen, kunnen we een prototype bouwen. Indien we het geld krijgen, en dat moet misschien uit verschillende bronnen komen, gaan we ergens in 2024 een jaar lang proefdraaien. Dan hopen we in 2026 een echte zonnetelescoop te gaan maken die waarschuwingen afgeeft.”

menu