De coronacrisis schopt ons hele leven door de war. Plots doen we dingen (gedwongen) anders. We werken massaal thuis, laten de boodschappen bezorgen, gaan niet op verre vliegvakanties, kunnen niet naar de kroeg. Welke veranderingen in de economie zijn blijvend?

„Het gaat hier om allemaal gedragsveranderingen. En als er iets moeilijk is om te voorspellen is het of dat nieuwe gedrag blijvend verandert.” Dat zegt Nora Neuteboom, econoom bij ABN Amro, meteen al. Na de financiële crisis zijn er vooral lessen geleerd over wat er wel en niet goed functioneerde in de economie. Deze crisis dwingt ons tot ander gedrag. De vraag is wat we ná de coronacrisis ook anders blijven doen.

„Waarschijnlijk blijven alleen die dingen die goed blijken te werken”, zegt Menno Middeldorp, hoofdeconoom bij Rabobank. „Waarschijnlijk zijn dat trends die al gaande waren en nu een enorme impuls hebben gekregen.”

Thuiswerken

Mensen die voor de crisis thuis konden werken (dat was toen minder dan de helft van onze beroepsbevolking) deden dat gemiddeld 6 uur per week, zegt Middeldorp. Tijdens de crisis gebeurt dat veel massaler. „Wij hebben in een onderzoek gevraagd: hoeveel denk je na de crisis thuis te werken? Dan blijkt dat 65 tot 70 procent van de mensen denkt thuis te kúnnen werken. En die schatten in dat ze dat gemiddeld 2 dagen in de week doen.”

Dus meer mensen gaan meer thuiswerken, omdat ze ontdekt hebben dat dat prima kan. Als je beide cijfers omrekent naar de hele beroepsbevolking, zie je dat dit een gigantische stijging is. Voor de crisis werkten we met z’n allen gemiddeld ruim 2 uur in de week thuis, na de crisis gaat dat voor de hele beroepsbevolking naar verwachting richting 10 uur.

De potentiële gevolgen zijn enorm, voor heel veel branches: er is minder kantoorruimte nodig, bedrijfscatering doet minder goede zaken, broodjeszaken en horeca in kantoorwijken zullen minder klandizie hebben, het dagelijkse verkeer op de weg en het spoor neemt af, huizen buiten de stad worden gewilder.

Neuteboom: „Maar de winkelstraten zouden ook op een doordeweekse dag drukker kunnen worden. Wie thuiswerkt, deelt zijn tijd anders in. Gaat even een broodje eten in zijn eigen wijk. Ook de bezetting in sportscholen en bij kappers kan veranderen als mensen gemakkelijker onder werktijd weg kunnen gaan.”

Zakelijke reizen

„Gaan we straks weer op vakantie? Hoogstwaarschijnlijk wel”, zegt Neuteboom. „Gaan we weer vliegen? Hoogstwaarschijnlijk wel. Maar de zakelijke tak kan flinke klappen krijgen.” Iedereen heeft kennisgemaakt met Teams, Zoom en andere digitale vergadermiddelen. Vooral zakenreizigers zullen opnieuw nadenken of ze voor elke afspraak per se zolang in het vliegtuig moeten zitten. „Dat kan een heel grote verandering betekenen voor KLM.”

Niemand die zeker weet hoe groot deze verandering zal zijn. „We hebben massaal ontdekt wat er digitaal allemaal kan”, zegt futuroloog Wim de Ridder, emeritus hoogleraar toekomstonderzoek aan de Universiteit Twente. „Daarmee hebben we geleerd wat de voordelen én de nadelen zijn. Soms is face to face-contact veel beter, andere overleggen kunnen prima digitaal.”

Van de 20 miljoen buitenlanders die Nederland jaarlijks bezoeken, komt ongeveer een kwart voor hun werk, aldus Rabobank. Dat is dus nog zonder alle overstappers op Schiphol. Een kwart van die ongeveer 5 miljoen zakenreizigers komt voor congressen en andere evenementen, de andere helft voor individuele zakelijke afspraken. Als er ook na corona substantieel minder zakenreizigers zijn, kan dat grote consequenties hebben voor luchtvaart, congrescentra, hotels en horeca.

Online kopen

Terwijl kleding- en schoenenwinkels een dramatisch jaar draaiden, steeg de omzet van onlineverkopen vorig jaar met meer dan 40 procent. „Dat was al een trend, maar die komt nu in een stroomversnelling”, stelt ABN-econoom Neuteboom. Massaal laten we onze wekelijkse boodschappen thuisbezorgen, we bestellen kleding, schoenen en boeken online. Ook maaltijden worden meer dan ooit thuisbezorgd. Alle generaties ontdekken nu – noodgedwongen – het gemak hiervan.

„Dat leidt onvermijdelijk tot schaalvergroting”, zegt De Ridder. Bol, Amazon en Zalando zijn onder meer de bedrijven die hiervan profiteren. Tijdens de coronacrisis is er ook oog voor de lokale ondernemer. Sympathieke acties worden op touw gezet om bijvoorbeeld de boekhandels te steunen. Maar De Ridder betwijfelt of dat effect structureel is. „Ik denk dat de schade voor kleine winkels blijvend zal zijn.” Uiteindelijk gaan klanten voor het gemak en de lage kosten die de grootste bedrijven kunnen bieden.

Technologie

Futuroloog De Ridder is ervan overtuigd dat de inzet van digitale technologie een enorme impuls zal krijgen door de coronacrisis. En dat is veel breder dan alleen iets kopen op Bol of vergaderen via Zoom. „Dat zal bijvoorbeeld ook in het onderwijs en in de gezondheidszorg zijn”, meent hij.

„Ik denk dat het onderwijs een mix gaat worden van digitaal en fysiek. In de zorg is er steeds meer ervaring met zorg op afstand waarbij patiënten, zoals mensen die diabetes hebben, zelf hun gezondheid in de gaten kunnen houden met allerlei technische toepassingen. En daar halen we dan de zorgverlener bij als dat nodig is.”

Rol overheid

De overheid heeft met tientallen miljarden euro’s de economie gestut. Neuteboom: „Zo’n groot steunpakket hebben we nog nooit gezien. Ongeveer 30 procent van de bedrijven krijgt loonsteun. Het aantal banen dat indirect hierdoor overeind gehouden wordt door de overheid is echt gigantisch.” Ze is ervan overtuigd dat dit zal leiden tot een andere rol van de overheid. „Kijk alleen al naar het VVD-programma. Daarin lees je niet meer over een terugtrekkende overheid, maar vooral over een ’sterke overheid’.”

Rabo-econoom Middeldorp: „Ook dit past in een trend die al gaande was. Ik denk dat de industriepolitiek, die we kenden in de jaren 70, in bepaalde mate terugkeert. Dat komt niet alleen door corona, maar vooral ook door de geopolitieke bedreigingen. De overheid zal actiever bepaalde industrie, bijvoorbeeld de energiesector, willen beschermen tegen buitenlandse inmenging.”

Andere economie

„Ik denk niet dat de structuur van de economie verandert”, meent Neuteboom. „Worden we efficiënter, en is daarmee ons groeipotentieel groter? Als macro-econoom ben ik vooral dáárin geïnteresseerd. Maar die effecten zijn heel moeilijk te meten nu omdat de economie niet normaal draait.” Niet dat de veranderingen klein zijn, haast ze zich te zeggen: „Voor bepaalde sectoren zijn de effecten van de coronacrisis juist heel erg groot.”

Maar of onze economie wezenlijk anders wordt? Misschien is het effect voor mensen zelf het grootst. „Naast geld verdienen zijn we andere dingen ook heel belangrijk gaan vinden”, aldus De Ridder. De verdeling tussen werk en privé is anders, het belang dat we hechten aan menselijk contact is anders, op rust vinden in de natuur wordt meer prijs gesteld. De Ridder: „Door corona is er echt een breuk gekomen in de manier waarop we dingen altijd deden.”

Je kunt deze onderwerpen volgen
Economie