Een pleidooi voor gezond wantrouwen in de financiële sector

Carien de Jager: ,,Er zijn in de financiële sector zoveel perverse prikkels.’’

Carien de Jager promoveert op een onderzoek naar financiële bijsluiters. Ze heeft daardoor de financiële sector leren schatten.

Ze is na een wetenschappelijk onderzoek expert in financiële bijsluiters, maar de speurtocht heeft haar meer geleerd. ,,Die bijsluiters en allerlei andere maatregelen zijn bedoeld om het vertrouwen in de financiële sector te verbeteren, maar ik snap niet waarom men dat wil. Zo gauw het vertrouwen hoog is, gaat het namelijk meteen fout in die sector. Enig gezond wantrouwen is daarom wel op zijn plaats.’’

‘Was de crisis zo uit de hand gelopen als we toen wat meer wantrouwen hadden getoond?’

Carien de Jager roept de crisis van tien jaar geleden in herinnering. ,,Was het zo uit de hand gelopen als we toen wat meer wantrouwen hadden getoond in plaats van vertrouwen?’’, zo vraagt ze zich af. De uit Dalfsen afkomstige Groningse oogstte afgelopen week veel publiciteit met haar onderzoek waaruit blijkt dat consumenten onvoldoende beschermd worden door financiële bijsluiters. Ze promoveert volgende week aan de Rijksuniversiteit Groningen, waar ze hoofddocent rechtsgeleerdheid is met speciale interesse in psychologie.

Dat vertrouwensthema is een persoonlijke noot. Het was geen onderdeel van haar onderzoek. ,,In de politiek hoor je ook vaak dat het vertrouwen in de financiële sector hersteld moet worden’’, constateert De Jager. ,,Nu is er steeds weer gedoe met Hamers bij ING. Slecht voor het vertrouwen, hoor je dan. Maar er zijn in die sector zo veel perverse prikkels. Weet je, na ING komt er gewoon weer een volgende affaire in die sector. Want als het vertrouwen hoog is komt na die piek vanzelf weer een dal. We moeten meer realistisch worden en daar hoort nu eenmaal een beetje wantrouwen bij.’’

‘Aandelen staan hoog, er is weer werk, dus is het de hoogste tijd om alert te zijn’

Dat vertrouwen vindt De Jager een interessant thema. Niet voor niets volgt ze ook colleges psychologie. De Jager: ,,Het vertrouwen neemt weer toe. Aandelen zijn hoog, er is weer werk. En dus is het de hoogste tijd om alert te zijn. Een crisis is dan goed want dan besef je weer eens dat alles niet alleen maar goed kan lopen.’’

We hadden een afspraak om over de financiële bijsluiter te praten. Haar conclusie: financiële bijsluiters halen maar weinig uit en ze bieden geen bescherming aan de consument, want het taalgebruik is lastig en de ingewikkelde producten zijn ook moeilijk in eenvoudige taal aan de consument uit te leggen.

Een Nederlander kiest nu eenmaal voor een Nederlands product en een Duitser voor een Duits product

Kortom, al die informatie ter grootte van twee à drie A4tjes haalt maar weinig uit. De Jager: ,,Een mens is geen computer waar je informatie instopt om daarna een goede beslissing te ontvangen. Consumenten zijn vaak irrationeel en maken fouten. De bijsluiter geeft juist informatie die aansluit op rationeel gedrag.’’

Er is al veel ervaring met de bijsluiters en De Jager mag die ervaring graag vergelijken met de hamster in de tredmolen. ,,Er is veel tijd, geld en energie verspild maar men komt niet vooruit’’, oordeelt ze. Het menselijk gedrag speelt een rol. Een Nederlander kiest nu eenmaal sneller voor een Nederlands product en een Duitser voor een Duits product, ook al krijgen ze dezelfde informatie. Dus vindt ze dat er niet te veel tijd, geld en energie in de bijsluiter moet worden gestoken.

‘Als je in de bijsluiter nadruk legt op verlies, dan is men juist bereid om risico’s te nemen’

Met risico’s is het al net zo’n verhaal. Zelfoverschatting ‘zoiets overkomt mij niet’ speelt een rol, maar ook de manier waarop je een product uitlegt. De Jager: ,,Het is een bekend fenomeen in de psychologie. Als je in de bijsluiter de nadruk legt op verlies, dan is men juist bereid meer risico’s te nemen. Net alsof men dan denkt het te snappen. En leg je de nadruk op winst, dan neemt men minder risico’s.’’

Tsja, maar is die informatie dan echt niet begrijpelijk te maken zodat er in elk geval iets van inzicht ontstaat bij de consument? De Jager: ,,Het zou kunnen. Dan moet allereerst het jargon uit de tekst. Maar het gaat wel om zeer complexe producten die je in jip-en-janneketaal wilt uitleggen. Dat het dan niet gaat wringen, wel kloppend wordt. Bovendien, eenvoudige teksten hebben de neiging langer te worden.’’

‘Het probleem ligt bij de belegger en niet bij de bijsluiter’

Maar, zo benadrukt ze nog eens, de consument leest de bijsluiter amper. Voeg daarbij de financiële geletterdheid van de consument; die is niet groot, zo weet De Jager. ,,Bijzonder is dat de wetgever het probleem in de bijsluiter zoekt’’, constateert ze, ,,maar het probleem ligt aan de kant van de belegger.’’

Het klinkt alsof de financiële bijsluiter een volstrekt zinloos product is. ,,Zo erg is het niet, maar er zijn wel te hoge verwachtingen van’’, stelt De Jager. ,,Er bestaat nu het idee dat de consument met de bijsluiter beschermd wordt.’’

‘Er zijn natuurlijk wel prikkels om onbegrijpelijke taal te gebruiken’

De financiële instellingen schrijven de bijsluiter zelf. Er zijn precieze regels voor die door de AFM worden gecontroleerd. We hebben net geleerd dat enig wantrouwen goed is, dus: zou het kunnen dat de financiële instellingen de bijsluiter expres onbegrijpelijk maken? De Jager: ,,Dat weet ik niet. Maar ik weet wel dat het eenvoudiger moet kunnen. Er zijn natuurlijk wel prikkels om onbegrijpelijke taal te gebruiken. En transparantie is al geen grote vriend van de financiële instellingen.’’

menu