Hoogleraar Dirk Bezemer wil dat we ons overvloedige geld beter gebruiken. Hij zegt dat de coronacrisis tal van kansen biedt.

Groningse econoom Dirk Bezemer: We hebben geld zat, maar gebruiken het verkeerd

Hoogleraar Dirk Bezemer wil dat we ons overvloedige geld beter gebruiken. Hij zegt dat de coronacrisis tal van kansen biedt. Foto: Geert Job Sevink

Er is geld genoeg in ons land, maar we gebruiken het niet verstandig. Dat is de rode draad in het boek van de Groningse econoom Dirk Bezemer. ,,We hebben met elkaar de verkeerde afslag genomen.’’

Dirk Bezemer (49) studeerde in Wageningen, promoveerde in Amsterdam en werkte enkele jaren als onderzoeker en ambtenaar in Londen. Hij wil de coronacrisis geen zegen noemen. Maar toch, de pandemie zet van alles in beweging, dat valt niet te ontkennen. Ze heeft grote gevolgen, maar biedt net zo goed kansen. Vraag is natuurlijk of we die ook pakken.

,,Corona is een soort katalysator. De uitbraak versnelt processen die al langer gaande zijn in Nederland en vestigt de aandacht op pijnpunten in de economie. Bijvoorbeeld de al jarenlang achterblijvende lonen, waardoor mensen weinig reserves hebben. De flexibele contracten van werknemers, die ten koste gaan van hun zekerheid. De tekorten in de publieke sector en bij gemeenten, die ineens allerlei problemen op hun bordje krijgen waar ze helemaal geen geld voor hebben. Veel bedrijven kunnen straks hun schulden niet meer betalen. Ook de hoge hypotheekschulden zijn problematisch. We kunnen zo niet doorgaan. Het gaat pijn doen, maar biedt ook kansen’’, zegt de econoom op zijn werkkamer in een betonnen kolos op de Zernike Campus in Groningen.

Land van kleine buffers

Die pijn én de mogelijkheden staan centraal in Een land van kleine buffers , dat Bezemer tijdens de lockdown schreef. Hij houdt daarin een pleidooi om de economie en het financiële stelsel weer in dienst te stellen van de mens, in plaats van andersom. Vermogen moet niet worden opgepot in vastgoedmarkten en bij financiële instellingen, maar moet bijdragen aan innovaties, groei en leefbaarheid.

Het is beslist geen klaagzang, zegt de auteur. Nederland is immers nog altijd een prima land om in te wonen: rijk en goed georganiseerd. De Groninger wetenschapper besluit zijn bundel met een hoopgevend kijkje vanuit 2030, waarin hij terugblikt op positieve veranderingen in ons land na de coronacrisis.

Er is geld zat in ons land, stelt u, maar we gebruiken het verkeerd. Wat gaat er mis?

,,Nederland heeft veel geld in de pensioenfondsen, verdient jaarlijks fors door ons grote handelsoverschot en kan aan nog meer geld komen via de kapitaalmarkten. De Nederlandse staatsschuld kan ook nog flink toenemen. We beschikken dus gewoon over ontzettend veel geld. Maar de keuzes die we daarmee maken kunnen beter. Veel van de inkomens die elke maand worden verdiend, worden naar de vastgoed- en vermogensmarkten geleid, via onze hoge hypotheekschulden, via de pensioenen, via belastingvrijstellingen. We worden er niet beter van als we ons geld gebruiken om vastgoedprijzen en aandelenmarkten in de lucht te houden, terwijl we tegelijk hoge schulden hebben.’’

,,Dat gaat dus niet over de staatsschuld, die is zoals gezegd laag”, zegt Bezemer, ,,Je hebt het dan over hypotheken en schulden van bedrijven. Nederlandse huishoudens hadden vorig jaar een schuld van 800 miljard euro.’’

Veel mensen willen nu eenmaal goed verdienen. Geld dat wordt rondgepompt in de financiële sector levert kennelijk mooie rendementen en een riant salaris op.

,,Ja, daar zit veel geld en er kan goed worden verdiend. Veel van mijn studenten willen wel bij een bank werken. Ik misgun het ze niet, maar ik zet er wel een vraagteken bij. Als wetenschapper kun je kijken of de economie ook beter functioneert. Maar uit onderzoek blijkt dat met een grotere financiële sector de rest van de economie minder groeit. Tot ongeveer 1990 versterkten die twee elkaar, daarna ging dat veranderen.’’

Wat gebeurde er?

,,Een kernfunctie van banken is leningen te verschaffen aan ondernemers met goede ideeën. Maar leningen gaan nu steeds minder naar bedrijven en steeds meer als hypotheken naar de vastgoedsector, als middelen om fusies te financieren, of om eigen aandelen in te kopen. In wezen is veel daarvan speculatie, geen investering. Er wordt fors aan verdiend door de direct betrokkenen, maar bedrijven blijven met hoge schulden achter. Loongroei moet ervoor worden opgeofferd en innovatie lijdt er onder.’’

Sinds grofweg 1980 in de VS en Engeland en eind jaren tachtig in West-Europa begon deze financialisering van de economie, aldus Bezemer. ,,We hebben met elkaar de verkeerde afslag genomen.’’

Hoe kun je dit indammen?

,,Door subsidie op schuld af te bouwen, zoals de hypotheekrenteaftrek en renteaftrek voor ondernemers. Het gebeurt, maar het kan sneller. De belasting op vermogen moet omhoog, zodat investeren weer loont en de loonbelasting en btw flink omlaag kunnen. Schaf al die belastingafspraken en maak belastingontwijking moelijker, dat scheelt de schatkist miljarden. Nederland is nu letterlijk een belastingparadijs, maar alleen voor vermogenden, niet voor werkenden.’’

Het ‘afschalen’ van deze sector zal overigens niet meevallen, voorspelt Bezemer. ,,De sector heeft de sterkste lobby. Uit onderzoek bleek dat lobbyisten van de financiële sector in Brussel zeven keer meer contacten hadden met parlementariërs en hun medewerkers dan alle andere lobbygroepen bij elkaar. Ook in Den Haag zijn ze heel goed vertegenwoordigd.’’ loading

‘Huizenprijzen gaan flink zakken’

Bezemer verwacht dat de huizenprijzen flink gaan zakken als de recessie echt zo zwaar wordt als voorspeld. ,,We hebben een tijd van ontzettend hoge vastgoedprijzen gehad, nu gaan we een heel pijnlijke periode van zakkende huizenprijzen in. Als we dat kunnen stabiliseren, zou dat heel wat waard zijn.’’

Dat kan volgens hem met een belasting op de stijging van de grondwaarde. Verbeteringen aan het vastgoed dat erop staat worden dan niet ontmoedigd, maar het speculatieve deel van de prijsstijging wordt wegbelast. Het kan bovendien de gemeentelijke financiën helpen, zonder dat het Rijk moet bijspringen.

Zorgen heeft hij ook over ons pensioenstelsel. Met Denemarken hebben we de best gevulde pensioenspaarpot op de hele wereld. Mooi toch, zo’n garantie voor de oude dag?

Fundamentele kritiek

,,Bij de huidige lage rente kun je er vraagtekens bij zetten of dit de beste manier is om in je pensioen te voorzien. Bovendien zijn de uitvoeringskosten hoog, zo’n 8,6 miljard per jaar’’, aldus de econoom. Hij ziet meer in de gedeeltelijke overgang naar een omslagstelsel, waarbij premies van werkenden direct aan pensioenen worden besteed.

Hij heeft ook fundamentele kritiek. ,,Waarom romen we elke maand een deel van ons inkomen af en zeggen: hop, die bedragen gaan naar de beurs in Tokio of New York, terwijl er in Nederland te weinig geld is om de stikstofproblemen aan te pakken?’’

In uw boek heeft u veel aandacht voor het feit dat de lonen en besteedbare inkomens nauwelijks groeien. De middenklasse staat al twintig jaar op de nullijn.

,,Dat is niet alleen een Nederlands probleem, het speelt wereldwijd. Nederland is wel erg doorgeschoten met de flexibilisering van de arbeidsmarkt. Van de 9,5 miljoen werkenden in ons land hebben er bijna 3 miljoen flexcontracten of zijn zzp’er. Een deel vindt dat prima, dat zijn de hoogopgeleide zzp’ers.’’

,,Maar bedrijven hebben eigenlijk de onzekerheid – je weet nooit precies hoeveel werk of orders er komen – afgewenteld op hun werknemers. De winsten stijgen er natuurlijk lekker van. Met de Commissie-Borstlap is er eindelijk erkenning dat dit een maatschappelijk probleem is geworden. Nu, in de crisis, gaat dit ons opbreken, want flexwerkers vliegen er snel uit en zzp’ers krijgen geen opdrachten meer. Hopelijk gaat er eindelijk iets aan een veiliger arbeidsmarkt gebeuren.’’

Kansen voor verduurzaming

Zoiets geldt ook voor de fossiele industrie, die door de lage energieprijs in zwaar weer zit. Bezemer ziet kansen. ,,Bouw subsidie af en de vervuilende productiemodellen waar we van af willen, verdwijnen spontaan. Wanneer je tegelijk verduurzaming stimuleert, kun je met relatief kleine maatregelen en weinig geld een grote slag maken.”

,,Je hebt twee krachten bij zo’n crisis. De ene is: hou vast wat je hebt. Houd alles in de lucht, want de werkloosheid gaat toenemen. Dus nu even niet snijden in subsidies voor de fossiele industrie, geen rekeningrijden en geen CO2-heffing.’’

,,De andere houding spreekt me meer aan. Dat is te denken in kansen en echte verandering. We kunnen dat doen, want we hebben in Nederland veel kennis, talent en geld. Of die kansen echt gepakt worden, hangt ook af van de durf en het doorzettingsvermogen van politici en bestuurders. De adviezen en rapporten liggen klaar, zij zijn nu aan zet.’’

Dirk Bezemer. Een land van kleine buffers. Uitgeverij Pluim, 320 bladzijden. Prijs 22,99 loading

menu