Voor de stad Groningen lijkt volgend jaar na ruim 200 jaar een eind te komen aan de productie van tabak. Dan sluit fabrikant Niemeyer waarschijnlijk de deuren.

Een ontwikkeling die onlosmakelijk verbonden is met het anti-rookbeleid van overheden en pensioenfondsen, terwijl de grote tabaksfabrikanten hun focus verschuiven naar kostenbesparingen, schaalvergroting en de nog wel groeiende markten in Azië. Want naar schatting 1 miljoen Nederlanders doen ook komend jaar weer een poging om te stoppen met roken. De meeste zijn gisteren of vandaag begonnen.

Wie voorheen in Groningen-West woonde, of nog veel verder, rook de karakteristieke geur van de suikerfabriek in Hoogkerk. En in wijken als de Schilders- en Zeeheldenbuurt vermengde die zich met de tabaksgeur van de fabriek van Theodorus Niemeyer. Zeker als het regenachtig weer was of mistig. „Hoort er bij”, werd nieuwe bewoners door makelaars en verhuurders verteld.

Wie voorheen in Groningen-West woonde, of nog veel verder, rook de karakteristieke geur van de suikerfabriek in Hoogkerk. En in wijken als de Schilders- en Zeeheldenbuurt vermengde die zich met de tabaksgeur van de fabriek van Theodorus Niemeyer. Zeker als het regenachtig weer was of mistig. „Hoort er bij”, werd nieuwe bewoners door makelaars en verhuurders verteld.

Bloemetje

Op maandag 30 november 2020, de dag dat het al rondzingende slechte nieuws bevestigd wordt dat Niemeyer op termijn kan gaan sluiten, komen mannen in werkkledij somber kijkend naar buiten bij de bekende fabriek aan de Paterswoldseweg. „Geen commentaar!”, zegt de één, vlakbij de fabriek. „U weet vast meer dan wij”, klinkt het gespannen bij een ander. Een sympathisant legt een bloemetje neer bij de poort. „Er komen hier straks vast woningen. Zal wel niet goedkoop zijn”, vreest een klant van de supermarkt aan de overkant van de weg.

Hank Oomkes is onderhandelaar voor vakbond CNV. „De bal ligt nu bij de ondernemingsraad. Er wordt gesproken over voorstellen van het bedrijf. Zoals het nu lijkt, sluit Niemeyer in het derde kwartaal van 2022. Onderzoek loopt. We hopen dat het wat later kan, dat het langer door kan. Voor nu wil het personeel vooral duidelijkheid”, zegt hij een aantal weken later.

Dat nog een tijdje binnenboord houden van zoveel mogelijk mensen zou wat respijt geven bij het zoeken van oplossingen voor de medewerkers die over een jaar of twee hun baan verliezen. Oomkes: „Als je zeg 62 jaar oud bent, dan is dat lastig. In deze regio zijn ook bedrijven als NAM en Shell bezig met reorganiseren.” Eerder werd ook regelmatig ingekrompen. Maar Oomkes schat het deze keer ernstiger in: „Het gaat nu om totale verplaatsing.” De resterende productie wordt gecentraliseerd in het buitenland als het aan eigenaar British American Tobacco (BAT) ligt.

Pijptabak

Frans en Wilma Reinhart runnen sinds jaren een bekende orchideeënkwekerij in Haren, onder de rook van de stad Groningen. De recente jobstijding is feitelijk het slot van een al tientallen jaren geleden begonnen proces, memoreren ze. „In 2005 was er ook al een reorganisatie, waarvan ik slachtoffer was”, vertelt Wilma (63). Er waren tijden dat er vele honderden medewerkers aan de slag waren, tegen de amper 200 in 2020. „Het werd telkens minder, zo werd marketing uitbesteed, dat soort dingen. Er werd al het een en ander verplaatst.”

Wilma: „Je rook bijvoorbeeld de pijptabak, die geurde wat meer. Tegenwoordig is de geur alweer een stuk minder, door filters is er minder uitstoot dan toen.” De fabriek ligt nu feitelijk midden in de stad. „Aan het spoor, dat was ooit aan de rand van de stad.” De tijd vliegt, zegt Wilma: „Ik werkte er vanaf 1976 tot en met 2005. Het was een goede werkgever. Als je ambitie had, kon je carrière maken. Ik werkte voor P&O/HR en was drie jaar voorzitter van de ondernemingsraad.”

Een tijd waarin tabak nog alom vertegenwoordigd was in de samenleving en het straatbeeld. In de kas staat nog een nostalgisch affiche met een raceauto erop, die de twee laten zien. „Ooit was Johan Cruijff (inmiddels overleden aan de gevolgen van longkanker, red.) te zien in reclame voor Roxy. En coureur Jan Lammers reed rond 1979 in de Formule 1 in de Samsom Shadow, de auto met de leeuw.”

Echtgenoot Frans Reinhart (75) was productieleider. Twintig jaar geleden ging hij met de vut. Hij kan zich de warme fabriek nog goed heugen. „De tabak ging van de ene naar de andere etage bij het verwerken, met diverse taken per verdieping. Van kerven tot inpakken. Medewerkers kwamen uit stad en regio. Assenaren, veel Ambonezen ook.”

Accijnzen

Als Niemeyer sluit, zijn er nog drie tabaksfabrieken over in Nederland. In 2014 verloren bijna 1300 mensen hun baan in Bergen op Zoom, toen Philip Morris daar een van de grootste fabrieken van West-Europa sloot. Inmiddels vindt daar wel de productie plaats van geperst tabak voor rookloze iQos-sigaretten. In Joure staat nog een shag-fabriek van Van Nelle, en in Ootmarsum staat nog het kleine familiebedrijf Heuping en Bloemen Tabak. „In totaal werken er nog 800 tot 900 mensen in deze industrie”, becijfert Jan Hein Sträter, directeur van branchevereniging VSK.

De laatste sigarenfabriek van Nederland, Agio in Duizel, sluit ook binnenkort. Sträter: „Het is een proces van consolidatie en besparen in een krimpende markten, althans, in het Westen. Er komt niks nieuws meer bij.” Hij memoreert de inmiddels gesloten Caballero-fabriek in Den Haag en die van Turmac in Zevenaar.

„Het bewustzijn over gezondheid neemt steeds verder toe”, memoreert Sträter. Staatssecretaris Blokhuis (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) mikt op een prijs van €10 per pakje sigaretten in 2024. In april 2020 gingen de accijnzen daarom met €1 omhoog, nadat in januari ook al 14 cent extra op de teller kwam. En vanaf 1 januari 2021 komt er weer 12 cent bij.

Rokersruimtes in cafés zijn per 1 april al verdwenen en ook tankstations en online verkoopkanalen mogen dit jaar niet meer zichtbaar sigaretten verkopen. Supermarkten moeten tabak al sinds 1 juli verhullen achter een gesloten kastdeur of lade. Het reclameverbod wordt komend jaar nog verder aangescherpt. Ook speciaalzaken mogen niet langer een lichtbak aan de gevel hebben. In 2024 mogen supermarkten helemaal geen tabak meer verkopen.

De inkomsten uit accijns liepen in 2020 voor de staatskas vermoedelijk op tot boven de €2,5 miljard, vergelijkbaar met het prijskaartje dat volgens betrokken instanties aan de door roken veroorzaakte zorg in Nederland hangt.

Pensioenfondsen

Dat de tabaksindustrie een paria is geworden, is ook in de financiële sector te merken. Waar in 2012 het pensioenfonds SPH van nota bene de huisartsen het nog volstrekt legitiem vond om fors in Lucky Strike-eigenaar BAT te investeren, zijn pensioenfondsen en verzekeraars sindsdien door de pomp. „Dat is nu wel algemeen aanvaard”, zegt Corné van Zeijl van Actiam, een belegger die zelf al jaren tabak heeft van sigaretten. „Het speelt nadrukkelijk in Nederland, maar de rest van de wereld volgt.”

Die keus om niet meer in tabak te beleggen kan wel kostbaar zijn. Zo woedde bij het Californische ambtenarenpensioenfonds Calpers een felle discussie over het terugdraaien van de exit uit tabak, die het met tekorten kampende fonds sinds 2001 liefst $3,6 miljard kostte.

Kredietbeoordelaar Moody’s constateert in een uitgebreid rapport uit 2020 dat tabaksfabrikanten nog altijd torenhoge dividendenrendementen van 5,6% tot 11,2% realiseren voor hun resterende aandeelhouders. Ze mogen het geld niet meer gebruiken voor reclame en aangezien investeringen in e-sigaretten en andere alternatieven beperkt succesvol zijn, blijven die achterwege. De vijf grote producenten BAT, Japan Tobacco, Altria, Philip Morris en Imperial Brands voeren bovendien prijsverhogingen door om de slinkende consumptie in het Westen te compenseren.

Analisten van Moody’s verwachten dat de wereldwijde trend van het dalen van het aantal rokers door die prijsverhogingen zal versnellen. Afgelopen jaar daalde de omzet van de grote vijf met 5% tot ruim $120 miljard. Alleen Philip Morris haalt daarbij overigens een aanzienlijk deel omzet (17,8%) uit alternatieve rookproducten zoals die in Bergen op Zoom gemaakt worden, de rest teert op klassieke tabak. Niet overal is de groei er namelijk uit: in China, Vietnam, Maleisië, de Filipijnen, India, Thailand, Bangladesh en vooral Indonesië zit er nog rek in de verkoop van rookwaren aan een jonge en snelgroeiende bevolking.

Lange draden

Aan de Paterswoldseweg kopen de laatste 200 arbeiders daar voorlopig niks voor. De fabrieken die meer en meer produceren voor de Aziatische markt worden namelijk ook naar het oosten verplaatst.

Voorzitter Robert Grutter van de ondernemingsraad van Niemeyer werkt al twaalf jaar op de fabriek. Hij hoopt nog op oplossingen die verder gaan dan inpakken en wegwezen. Aan alternatieve producten, zoals in Bergen op Zoom, wordt nog niet gedacht. „Adviesbureau Berenschot is druk bezig geweest met een business case, om te kijken naar open einden.” De shag, the poor man’ s cigaret , uit Groningen is goed, meent hij. „Shag maken, zoals bij ons, is toch wat anders dan een sigaret, waar alles in een huls gaat. Het vereist lange draden, het gaat door je handen. Er mag geen stof in komen.” Grutter blijft dan ook hopen: „Het overleg loopt nog. Het einde zou wel jammer zijn voor de stad en werkgelegenheid.”

Je kunt deze onderwerpen volgen
Economie