Asbest: van magisch materiaal bij de oude Grieken via Marco Polo naar kankerverwekkende rotstof

Mensen in witte pakken verwijderen in 2016 asbest bij zwembad Plons in Vries. Foto: Marcel Jurian de Jong

Vroeger zwoeren we erbij, nu weten we dat het giftig is: asbest. Maar wat is het nou precies? Vijf vragen.

Wat is asbest?

Asbest is een natuurlijk materiaal dat wordt gewonnen uit mijnen in onder meer Rusland, Canada en Zuid-Amerika. Het is een verzamelnaam voor mineralen die bestaan uit heel kleine vezels.

Vroeger werd de stof gezien als magisch materiaal. Het is sterk, isolerend, brandwerend en goedkoop en dus voor enorm veel toepassingen geschikt. Het werd onder meer gebruikt in dakbedekking, rioolbuizen, vloerbedekking en brandwerende kleding.

loading

Inmiddels weten we dat asbest kankerverwekkend is. Mensen lopen gevaar als ze asbestvezels inademen. Dat kan gebeuren in fabrieken waar asbest wordt verwerkt. Ook komen er vezels vrij als asbest wordt beschadigd bij een verbouwing of brand.

Het inademen van asbestvezels kan longkanker, mesothelioom (longvlies- en buikvlieskanker), strottenhoofdkanker, eierstokkanker en asbestose (stoflongen) veroorzaken, meldt Wereldgezondheidsorganisatie WHO .

Asbest zorgde in 2004 wereldwijd voor 107.000 doden, schrijft het WHO. In Nederland zullen tussen 2017 en 2035 nog ruim 8000 mannen en ruim 1100 vrouwen sterven door mesothelioom, concludeert hoogleraar Lex Burdorft van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Hoeveel doden asbest wereldwijd al heeft veroorzaakt, is niet duidelijk. Het materiaal wordt al eeuwenlang gebruikt, de eerste vermelding van de magische stof dateert al van de oude Grieken.

De oude Grieken?

Jep. Het was waarschijnlijk Herodotus, een Griekse schrijver die leefde van 485 tot 425 voor Christus, die de bijzondere eigenschappen van asbest als eerste beschreef. Dat schrijft politicus en advocaat Bob Ruers in zijn proefschrift over asbest waarop hij in 2012 promoveerde aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

Asbest werd volgens Herodotus gebruikt als materiaal voor lijkkleden. Het goedje kwam uit een asbestmijn op Cyprus. Na deze verwijzingen uit de oudheid was er in de geschiedenisboeken eeuwenlang weinig aandacht voor asbest. Dat veranderde door Marco Polo.

Marco Polo?

Jazeker. Deze ontdekkingsreiziger en handelaar uit Venetië, geboren in 1254 na Christus, kwam de stof tegen op zijn reis naar China. Hij noemde het een zijdeachtige door de Tataren gedragen vuurvaste stof, schrijft advocaat Ruers in zijn proefschrift. Zijn Italiaanse landgenoten reageerden sceptisch.

Marco Polo gaf de asbestwinning destijds echter nauwkeurig weer, weten we inmiddels. Hij beschreef mijnen aan bij de Turkomanen in Azië (waarschijnlijk in het huidige Siberië) en mijnopzichters die hem vertelden over vezels die op wol leken. Ze sponnen er draad van en weefden er doeken mee.

loading

En niemand had in de gaten dat het gevaarlijk was?

Niet dat we weten. In Noorwegen en Rusland ontstonden in de achttiende eeuw asbestfabrieken die papier, karton en textiel als sokken en tassen produceerden. Dankzij het stoomtijdperk en de industriële ontwikkelingen werd asbest halverwege de negentiende eeuw op een grootschalige manier gemaakt, aldus Ruers.

Door het gebruik van stoommachines ontstond er een grote vraag naar isolatiematerialen. In 1879 gebruikt de Britse fabriek van de Turner Brothers in Rochdale voor het eerst asbest als basis voor isolatiemateriaal. Niet veel later werd het ook gebruikt voor vilt, dakbedekking en verf.

Wanneer werden de schadelijke gezondheidsgevolgen van asbest ontdekt?

Dat het inademen van asbest schadelijk is voor de longen werd aan het eind van de negentiende eeuw vastgesteld bij verschillende asbestfabrieken. In 1927 kwam de Britse patholoog Cooke met de term ‘pulmonaire asbestose’, later afgekort tot asbestose. De Engelse overheid erkende asbestose in 1931 als beroepsziekte, beschrijft Ruers. In 1936 volgde Duitsland.

Nederland erkende asbestose, ondanks meerdere waarschuwingen, pas in 1949. De erkenning betekende dat zieke arbeiders recht hadden op een uitkering. In 1993 werd het gebruik van alle soorten asbest in Nederland verboden.

loading

„Doordat de overheid onverantwoord lang heeft gewacht met het nemen van maatregelen, sterft een substantieel aantal mensen onnodig aan mesothelioom”, zei advocaat Bob Ruers in 2012 in een interview met journalist Joop Bouma van Trouw . „Als er eerder was ingegrepen, waren deze mensen beschermd geweest. De overheid heeft haar primaire taak, de bescherming van de burger, verwaarloosd.”

menu