Berend Botje: Drent in Tallinn

Wat is het verhaal achter het versje over Berend Botje? Daarvoor moeten we naar Tallinn, want Berend verkoos deze stad in Estland boven Zuidlaren. Drie Drentse kunstenaars gaan hem terughalen naar Drenthe.

Berend Botje moet een echte Drent zijn geweest, al kwam hij nooit weerom naar Zuidlaren. Hij was voorzichtig, zuinig en behoudend. Wereldvreemd was hij bepaald niet. Hij had uiteindelijk een glanzende carrière achter de rug bij de Russische marine. Van kapitein was hij opgeklommen tot admiraal.

In Tallinn heeft Berend Botje, alias Lodewijk van Heiden, van 1835 tot zijn dood in 1850 gewoond. Hij heeft er weinig sporen nagelaten. Maar wat er nog is, getuigt van zijn karakter. Neem zijn woonhuis. Nu zit daar restaurant Domberg. Een bescheiden etablissement in een bescheiden pand, van binnen is het vrij donker en nauw. Het zal een nette woning zijn geweest, maar zonder enige luxe of grandeur. Lodewijk woonde er met zijn vrouw Anna Maria Akelye en hun kinderen Louise, Louis, Alexander en Frederik, totdat die het huis uit gingen.

Nee, dan het pand waar nu de Zweedse ambassade zit. Daar hield Van Heiden kantoor. Een robuust pand dat gezag uitstraalt. Van Heiden had in Tallinn het commando over een Russisch garnizoen van mariniers. Jonge mannen, en dan ook nog Russen... Het laat zich raden dat Van Heiden wel eens streng moest optreden, als die mannen weer eens aan de wodka hadden gezeten of naakt gingen zwemmen en daarmee vrouwelijke badgasten de stuipen op het lijf joegen. Van Heiden voerde ook het bestuur over de belangrijke haven van Tallinn en had zo veel contacten met het stadsbestuur van Tallinn. Ook daarvoor was een representatief kantoor wel handig.

De ziel

Lodewijk van Heiden geldt als de ware persoon achter Berend Botje, al weet niemand of hij dat echt was. Vandaar dat er nu, in het jaar dat Tynaarlo dé culturele gemeente van Drenthe is, het kunstproject Berend Botje Retour is gestart om de ziel van Berend Botje vanuit Tallinn terug naar Zuidlaren te halen. Drie Zuidlaarder kunstenaars, Gea Koopman, Anneliet van Beelen en Kitty Boon, waren de afgelopen weken in de Estse hoofdstad om daar samen met Estse collega’s enkele kunstwerken te maken. Eind september worden die met een zeilboot vanuit het Duitse Kiel naar Zuidlaren gevaren. In die maand publiceert de Groningse hoogleraar Ruslandkunde Hans van Koningsbrugge ook een biografie van Lodewijk van Heiden.

Drie jaar voor Van Heiden zich in Tallinn vestigde, in 1832, was Van Heiden voor het eerst in 37 jaar weer eens terug in Nederland. Hij was er samen met zoon Louis. Koning Willem I bedacht Van Heiden senior met de militaire Willemsorde. Vader en zoon gingen ook naar Zuidlaren, waar broer Guillaume woonde. Van Heiden wilde zijn familie nog eens bezoeken voor het te laat was en daarin kreeg hij al spoedig gelijk. Een paar jaar later zou Guillaume overlijden en daarmee verdween de familie Van Heiden uit Zuidlaren.

loading  

Het bezoek aan Zuidlaren werd een een hele happening, met een flinke intocht. De Van Heidens lichtten echter al snel hun hielen en dat zal tot de teleurstelling hebben geleid die doorklinkt in het versje: ... nooit kwam Berend Botje weerom . Wellicht was de verwachting dat Van Heiden –toen al tegen de zestig – hier van zijn pensioen zou gaan genieten. Er zijn volgens Van Koningsbrugge echter geen aanwijzingen dat Van Heiden hier wilde blijven. Zo was zijn vrouw Anna niet meegereisd. En hoe zat het dan met Amerika? Daar is Lodewijk niet geweest, maar zoon Louis wel degelijk. Dus zo valt ook die regel in het liedje op zijn plek.

En ja, wat was Nederland nou in die tijd. Een in de Franse tijd totaal verarmd land. Een schim van wat het in de Gouden Eeuw was geweest. Na de Franse tijd dan wel een heus koninkrijk, samen met België, maar dat viel nu net weer uit elkaar, doordat de Belgen waren gaan muiten.

Russische rijk

Lodewijk was heus wel begaan met Nederland. Aan Zuidlaren, waar zijn familie in de zomermaanden op Laarwoud verbleef, bewaarde hij warme jeugdherinneringen. Maar zijn leven lag simpelweg elders. Hij had meer dan zijn halve leven bij de Russische marine gediend en heel wat wapenfeiten op zijn naam staan. Met het beleg van Gdansk in 1813 diende hij de Franse keizer Napoleon de genadeklap toe. Met de overwinning bij Navarno bezorgde hij de Russen wederom een overwinning en de Grieken onafhankelijkheid. Lodewijk gold als een trouw dienaar van Tsaar Nicolaas I en had goede contacten aan het hof, net als trouwens zijn kinderen. Zijn leven lag, kortom, in het Russische rijk, niet in Nederland.

Van Heiden was op zijn zestigste nog steeds een marinecommandant op zee, dus het was ook weer niet heel gek dat ze in Zuidlaren dachten dat hij daar wel van zijn oude dag zou gaan genieten. Van Heiden had op dat moment Tallinn al in gedachten. Daar kon hij als commandant blijven werken, zij het op de wal. Stoppen met werken kwam niet zo in hem op. Geld was een belangrijk thema voor Van Heiden. Hij is opgegroeid in een rijke familie, maar heeft het financieel heel krap gehad nadat hij in 1795 uit Nederland was gevlucht en bij de Russische marine stapje voor stapje carrière maakte.

De benoeming in Tallinn was een eervolle. Tallinn was belangrijk voor Rusland. Tsaar Peter de Grote had de stad in 1710 op Zweden veroverd om Rusland een ijsvrije haven te bezorgen. Vanuit Tallinn had Rusland ook militaire controle over een groot deel van de Oostzee.

loading  

In het stadsmuseum van Tallinn is te zien wat voor stad Lodewijk in 1835 aantrof. Een nog grotendeels middeleeuwse stad, met zeven poorten en drie ronde torens in de muren. Er woonden 12.000 mensen, merendeels mannen. In het museum hangen schilderijen die dienden als voorlopers van de ansichtkaarten. In Rusland, vooral in het nabijgelegen Sint Petersburg, werden ze gekopieerd om zo de welgestelde Russen te verleiden tot een bezoek aan Tallinn. Uit die schilderijen blijkt ook dat het oude stadsdeel waar Lodewijk woonde, niet erg is veranderd.

De bevolking van Tallinn was een mengelmoes van Duitsers, Russen, Zweden en natuurlijk Esten. Die laatste groep had echter weinig te vertellen. Het contrast tussen het cosmopolitische Tallinn en het platteland was groot. De gewone Esten waren veelal horigen – slaven bijna – van de Russische en Duitse adel.

loading  

In Tallinn zelf voerden nog altijd de Duitsers de boventoon. Tallinn was in de middeleeuwen door Lübeck tot Hanzestad gemaakt en ook tijdens de overheersing door de Denen, de Zweden en de Russen bleven de Duitse handelaren gewoon actief. Leven en laten leven, dat was ook voor Tsaar Nicolaas nog altijd het devies. Zo lang hij militair maar de controle had, konden de inwoners van Tallinn gewoon hun gang gaan.

Zo moet het voor Van Heiden prettig wonen zijn geweest in Tallinn. Heel erg druk heeft hij het er niet gehad. In zijn correspondentie met het stadsbestuur trof Van Koningsbrugge vooral kleine wederwaardigheden aan, een teken dat de verhoudingen goed waren.

Spoorlijn

De negentiende eeuw was een periode van grote veranderingen. De techniek rukte op en Van Heiden snapte maar niet waarom er nou zo nodig een spoorlijn tussen Amsterdam en Haarlem moest komen. Je had toch schepen en er waren toch al goede wegen waar je met een koets over heen kon? Ook maatschappelijk veranderde er veel. De Esten begonnen hun eigen taal en cultuur te ontdekken en te waarderen.

De gevolgen van dit alles heeft Van Heiden niet meer meegemaakt. In 1850 is hij op 68-jarige leeftijd overleden, hij is in Tallinn begraven. Vijf jaar later volgde de dood van Anna. Daarna kwam er een spoorlijn tussen Sint Petersburg en Tallinn, die de afstand tussen beide steden belangrijk verkortte. Rusland probeerde zijn greep op het land te verstevigen. Vlakbij het woonhuis van Van Heiden verrees in 1900 de Nevsky-kathedraal, die veel Esten zien als symbool voor de Russificatie. De kathedraal behoort dan ook tot de Russisch orthodoxe kerk.

Na de Eerste Wereldoorlog is Estland zelfstandig geworden van Rusland, maar deze vreugde mocht niet lang duren. In 1939 is het land eerst bezet door nazi-Duitsland, om vervolgens door de Sovjet-Unie te worden veroverd. De communisten maakten korte metten met alles wat aan het tsaristische verleden herinnerde. Zo werd de begraafplaats met het graf van Lodewijk van Heiden met de grond gelijk gemaakt.

In 1991 is Estland weer zelfstandig geworden. Tallinn is een zeer moderne stad. Het oude centrum doet weer denken aan de tijd van Lodewijk van Heiden. Er zijn veel toeristen, de sfeer is open naar de wereld. En de Russen? Die zijn er nog, maar verdienen nu veelal de kost als Uber-chauffeurs.
---

Korrel zout

Historie met een knipoog. Dat is het jaarthema van Tynaarlo als Drentse, culturele gemeente. Het verhaal dat Berend Botje in werkelijkheid zeeheld Lodewijk van Heiden uit Zuidlaren was, moeten we dus met een korreltje zout nemen. Maar het is best mogelijk, meent hoogleraar Ruslandkunde Hans van Koningsbrugge. Hij publiceert in september een biografie over Van Heiden.

Weliswaar heeft Van Heiden zelf geen voet in Amerika gezet, zijn zoon, die ook Lodewijk – of Louis – heette, wel degelijk. Wellicht hebben de Drenten in het liedje vader en zoon door elkaar gehaald. Want Botje vertrok niet naar Amerika, zoals het versje wil, maar ging vanuit Zuidlaren naar Reval, zoals Tallinn destijds heette. De marinecommandant is inderdaad nooit weerom gekomen naar Drenthe en is in 1850 in Reval op 78- jarige leeftijd gestorven.

Berend Botje ging uit varen
Met zijn scheepje naar Zuidlaren
De weg was recht, de weg was krom
Nooit kwam Berend Botje weerom
Eén twee drie vier vijf zes zeven
Waar is Berend Botje gebleven
Hij is niet hier, hij is niet daar
Hij is naar Amerika
Amerika, Amerika
Drie maal in de rondte van je hopsa-sa
Amerika, Amerika
Drie maal in de rondte van je hopsa-sa

Een echte zeeheld

Een man met een pijp in zijn mond en met klompen aan zijn voeten. Dat is het beeld dat veel mensen hebben van Berend Botje dankzij het beeld van hem dat in Zuidlaren staat.

Berend Botje is een van de boegbeelden van het culturele jaar van de gemeente Tynaarlo. De gemeente heeft het Leeuwarder bureau Bedenkers en Uitvoerders van Ongewone Gebeurtenissen (BUOG) in de arm genomen voor een kunstproject met beeldende kunst en theater. De Zuidlaarder kunstenaars Kitty Boon, Anneliet van Beelen en Gea Koopman waren de afgelopen weken in Tallinn om een aantal kunstwerken te maken over Berend Botje. Ze hebben zichzelf ten doel gesteld het beeld dat van hem bestaat te verrijken. Ze laten zien dat hij een echte zeeheld was, de enige die Drenthe ooit heeft voortgebracht.

De drie Drentse kunstenaars hebben in Tallinn samengewerkt met de Estse kunstenaars Nils Hint, Fred Truus, Nick Ireys en Reet Reidak. Daarbij hebben ze zich laten inspireren door de elf onderscheidingen die Berend Botje heeft gekregen. De inwoners van Tallinn hebben ook kennis kunnen maken met het project tijdens een ceremonie in het Koplipark. Dat was vroeger de begraafplaats waar Berend Botje zijn laatste rustplaats kreeg.

Op vrijdag 29 september is het hoogtepunt van Berend Botje Retour. Dan varen de kunstwerken die Boon, Van Beelen en Koopman in Tallinn hebben gemaakt Zuidlaren binnen. Daarna volgt een soort re-enactment van Lodewijk van Heidens grote intocht uit 1832, die de bevolking van Zuidlaren op de been moet brengen. Ook schoolkinderen worden bij het project betrokken.

In september verschijnt ook de biografie die hoogleraar Ruslandkunde Hans van Koningsbrugge over Lodewijk van Heiden heeft geschreven.

loading  

menu