Het Kattenburgtransport, opgetekend in De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog. Een zeldzaam reisverslag is daarvan bewaard gebleven.

De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog: van de knikkers van Anne Frank tot het vorderen van fietsen (en nog veel meer)

Het Kattenburgtransport, opgetekend in De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog. Een zeldzaam reisverslag is daarvan bewaard gebleven. Foto: -

De nieuwe en prachtig geïllustreerde Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog is meer dan alleen een lust voor het oog, het biedt een helder inzicht in complexe ontwikkelingen. Het Kattenburgtransport van Amsterdam, via Westerbork naar de vernietigingskampen in het oosten, de bril van verzetsstrijdster Hannie Schaft en de onderwaterzetting van delen van Nederland, het wordt allemaal genoemd.

Personenwagons verlaten op 30 november 1942 het doorgangskamp Westerbork. In de trein zitten 367 Joodse werknemers en hun gezinnen van de regenkledingfabriek Hollandia-Kattenburg in Amsterdam.

Een onbekende man schrijft over de omstandigheden en de route van de reis, onwetend van het vernietigingskamp Auschwitz waar de trein ze naartoe brengt. Hij schrijft onder meer: ‘Mijn ervaringen! Van al die praatjes dat: je nieuwe kleren, je goede levensmiddelen, je cigaretten afgepakt worden, is een leugen!’

De meesten van de ruim 103.000 Nederlandse Joden worden in de kampen vermoord. Van het Kattenburgtransport keren negen mannen terug. Het is onbekend of de schrijver het overleefde, maar zijn verslag is bewaard gebleven en diende als fundament voor de twee pagina’s over het Kattenburgtransport in De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog .

De uitdaging om het menselijke te tonen

,,Ik maak al twintig jaar Bosatlassen’’, zegt uitgever Peter Vroege. ,,De uitdaging bij deze atlas was om niet alleen de abstractie van de cartografie, maar ook het menselijke te tonen. Dat doen we onder meer door foto’s te tonen van voorwerpen met een persoonlijk verhaal.’’ Zo is er het ijzeren blik met knikkers van Anne Frank dat ze achterlaat bij haar buurmeisje Toosje Kupers voordat ze met haar ouders en zus Margot onderduikt in het Achterhuis.

Vroege: ,,En het schuttersvest van Roeland Jan Kroesen. Hij was een van de duizenden mannen van de koopvaardijvloot.’’ Duizenden Nederlandse zeemannen komen om in de oorlog. Kroesen draagt dit vest op 25 april 1941 als de ss Pennland van de Holland-Amerika Lijn bij Kreta wordt gebombardeerd en zinkt. Kroesen overleeft het. ,,Het is nauwelijks te bevatten dat dit het vest is dat iemand droeg tijdens de verschrikkelijke gebeurtenis.’’ Alle voorwerpen waren onderdeel van de expositie De Tweede Wereldoorlog in 100 voorwerpen die in 2014 in de Kunsthal was te zien.

Elke foto, elke kaart, elke graphic: alles ademt een grote betrokkenheid bij het onderwerp uit. De cover laat De Dam tijdens een dodenherdenking zien, een stampvol. Een bizarre gedachte dat dezelfde Dam tijdens de volgende herdenking naar alle waarschijnlijkheid gapend leeg zal zijn.

De eerste kaart

De eerste kaart in De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog is er een van de Eerste Wereldoorlog. Exacter: van Europa na de Eerste Wereldoorlog, in 1925. Met onder meer een groot Duitsland, een gebied dat Spaans Marokko heet, het Koninkrijk der Serven, Kroaten en Slovenen, en het eiland Rhodos dat bij Italië hoort.

Die kaart is het uitgangspunt om het verhaal van de Tweede Wereldoorlog te vertellen. Deze nieuwste Bosatlas is tot stand gekomen in samenwerking met het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Voorzitter van dat comité Gerdi Verbeet (ex-voorzitter van de Tweede Kamer) legt in het voorwoord uit waarom deze atlas er is gekomen in dit jaar, het jaar dat we herdenken dat 75 jaar geleden een einde kwam aan de Tweede Wereldoorlog. En dat we 75 jaar vrijheid vieren.

‘En we zijn er samen verantwoordelijk voor om vrijheid door te geven aan nieuwe generaties. Zodat de verschrikkingen van toen: onderdrukking, terreur, systematische schending van de mensenrechten, uitsluiting en vervolging, uitmondend in de Holocaust nooit meer kunnen gebeuren. Maar dan is het wel nodig te beschikken over kennis van wat er gebeurd is.’

In tien hoofdstukken, van ‘Botsing van ideologieën’ tot en met ‘Vrijheid wereldwijd?’, wordt de Tweede Wereldoorlog in een breed kader geplaatst. Met Nederland als basisland.

Nieuwerwets karakter

Wat meteen opvalt bij het doorbladeren van deze Bosatlas is het nieuwerwetse karakter. Weinig bladspiegelvullende kaarten als in de Bosatlas zoals we die kennen van school (De Kleine en De Grote Bosatlas). Overigens werd in 1983 al een Bosatlas uitgegeven, De grote geïllustreerde Bosatlas , waarin veel tekst en foto’s waren opgenomen, waarmee de atlas meer werd dan enkel een verzameling kaarten. Of neem De Bosatlas van Amsterdam uit 2015, waarin alleen in het tiende hoofdstuk ‘echte’ kaarten (plattegronden) zijn opgenomen.

Voor de landkaartenfreak is deze atlas van de Tweede Wereldoorlog misschien een kleine teleurstelling, maar om de kennis van wat er gebeurd is over te dragen, is ook tekst nodig. En met infographics, overzichtskaartjes en foto’s wordt zo dat verhaal verteld. Zodat duidelijk wordt dat ‘dit nooit meer mag gebeuren’ .

De kern van de atlas

Met het schetsen van de vooroorlogse maatschappij: verzuiling en crisis in Nederland en in het buitenland, de opmars van het nationalisme (de zoutmars van Mahatma Gandhi bijvoorbeeld) en het nationaalsocialisme wordt toegewerkt naar waar het voor Nederland echt begint: Duitse inval op 10 mei 1940. Met gedetailleerde kaartjes over het bombardement op Rotterdam en de strijd op de Grebbeberg.

Het derde hoofdstuk ‘Bezetting: einde rechtsstaat’ is te zien als de kern van de atlas. Hier wordt de bezetting van Nederland en Nederlands-Indië in kaart gebracht. Hier wordt uitgelegd hoe de Nederlandse economie dienend moest zijn voor het Derde Rijk, waar in Nederland de meeste collaborateurs woonden, waar verzetsdaden werden gepleegd en waar de naziterreur de meeste slachtoffers maakte.

loading

Ook het vorderen van fietsen krijgt aandacht (zien we een Duitser op een fiets, dan zijn er nog steeds ‘grappenmakers’ die roepen: ‘Ik wil mijn fiets terug!’. De Duitsers bleken verwoede fietsenjagers. Volgens de verordening moesten er in Nederland 35.000 worden geconfisqueerd, maar de grijpgrage Duitse soldaten stalen er 40.000. De Amsterdamse bevolking verzette zich. De bezetters wilden hier 8000 fietsen in beslag nemen, ze kwamen slechts tot 3600. (In Groningen was de bevolking dan weer het minst genegen de radio bij de bezetter in te leveren.)

Elke stip vertegenwoordigde tien Joodse burgers

Een meer dan treurig hoofdstuk is ‘Uitsluiting, terreur en genocide’, dat begint met het weergeven van vooroorlogs Joods Nederland. En de kaart ‘Verspreiding van de Joden over de gemeente’ (mei 1941) van het Bureau van Statistiek der gemeente Amsterdam, gemaakt in opdracht van de Duitsers. Een kaart met zwarte stippen, waarbij elke stip tien Joodse burgers vertegenwoordigde. Niet moeilijk te raden waar dat voor was.

Verder een kaart van massa-executies door de Duitse Einsatzgruppen, een overzicht van de verschillende soorten kampen in Nederland en de rest van Europa, een tijdlijn over de vervolging in Nederland, en de briefkaart van Etty Hillesum die ze uit de trein van Westerbork naar Auschwitz naar buiten gooit: ‘We hebben dit kamp zingend verlaten’. Ze keert niet meer terug, maar haar dagboek en brieven worden na de oorlog in meer dan tien talen vertaald.

loading

Vanaf het vijfde hoofdstuk, ‘Einde van de Tweede Wereldoorlog’ (inclusief de bevrijding), gaat de atlas over hoe die oorlog heeft doorgewerkt. Over nieuwe grenzen, dekolonisatie, Israël en Palestina, de Koude Oorlog, protest en terreur en het drama in Srebrenica: was dat nu niet juist wat we nooit meer wilden laten gebeuren?

Het boek sluit af met wereldkaartjes over allerlei soorten vrijheid. Wij in Nederland zitten goed, maar in grote delen van de wereld is nog veel te winnen. Bij een herdruk lijkt een kaartje over de gevolgen van het inperken van de vrijheid vanwege het coronavirus onontkoombaar. Vroege: ,,Hoewel ik wil benadrukken dat de vergelijking van elke crisissituatie met de Tweede Wereldoorlog mank gaat. Maar het is wel zo dat weer eens blijkt dat we tijdens een crisis meer naar elkaar omkijken.’’

***

Titel De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog.

Auteurs redactie Bosatlas

Uitgeverij Noordhoff

Prijs 39,95 euro (256 blz.)

menu