Damiaan Denys: ,,De mens is op zijn best als hij een klein beetje lijdt.’’

De coronacrisis stelt ons leven op de proef. Dat is niet alleen maar slecht, vindt hoogleraar psychiatrie Damiaan Denys

Damiaan Denys: ,,De mens is op zijn best als hij een klein beetje lijdt.’’

De coronacrisis stelt de vanzelfsprekendheid van ons leven op de proef. Dat hoeft niet alleen slecht te zijn, zegt hoogleraar psychiatrie Damiaan Denys. ,,De mens is op zijn best als hij een klein beetje lijdt.’’

,,Ik vraag mij af of corona het probleem is of de oplossing voor het probleem”, zegt Damiaan Denys halverwege het interview. ,,Onze welvaart zorgt ervoor dat we mentaal steeds fragieler zijn geworden. Dat weten we, maar we zijn niet in staat iets van die welvaart op te geven. Dus hebben we een externe factor nodig, een gamechanger. Rampspoed dwingt ons om onze megalomane levensstijl te veranderen.”

De Vlaamse psychiater en filosoof schuwt grote woorden niet. ,,We leven in een pre-apocalyptisch tijdperk, een soort einde van Rome’, zei hij vorig jaar in NRC Handelsblad. Wat er volgens Denys nodig was? ,,Een oorlog. Ja, ik denk het wel.”

Intolerantie voor kritisch nadenken

Het regende verontwaardigde ingezonden brieven, lezers vroegen zich af of Denys gek was geworden. Toch ziet hij zichzelf niet als provocateur. ,,Iedere boodschap die we niet willen horen wordt tegenwoordig als provocatie opgevat, iedere denker die de vanzelfsprekendheden en de waarden en normen van de samenleving durft te bevragen, wordt een dwarsdenker genoemd. Er heerst een soort intolerantie voor kritisch nadenken.”

Een jaar na zijn geruchtmakende uitspraken is de oorlog nog niet uitgebroken, maar ziet de wereld er door de coronacrisis wel compleet anders uit. Het leven lijkt even in de pauzestand te staan. Misschien is dit wel de apocalyps waar Denys op doelde? Van opwinding is bij hem in ieder geval geen sprake.

,,Ik krijg hier geen intellectueel orgasme van, als u dat bedoelt. Er overlijden mensen vanwege het virus, ziekenhuizen liggen vol, de economische schade is enorm. Maar als we het over een periode van honderd jaar bekijken, dan is deze tijd misschien wel nodig gebleken. Om ons na te laten denken over onze omgang met de natuur, over onze consumptie, over hoe we werken en over onze mentale gesteldheid.”

Is deze crisis goed voor onze geestelijke gezondheid?

,,Die vraag is niet eenduidig te beantwoorden. Er is eenzaamheid, mensen zijn bezorgd over hun baan, somber over de toekomst. Maar je ziet ook dat steeds meer mensen zich afvragen of ze nog wel terug willen naar het oude normaal. Dat ze nadenken over hoe wenselijk het eigenlijk was twee keer per jaar op wintersport te gaan, de zonvakanties naar Bonaire, de weekendjes naar Ibiza en beseffen dat dit gedrag ten koste ging van de planeet, en dat al die overdaad uiteindelijk niet leidde tot meer geluk.

„Welvaart zorgt niet voor meer, maar voor minder geestelijke gezondheid, blijkt uit onderzoek. De rijkste landen ter wereld zijn tevens de mentaal meest ongezonde. In de westerse wereld voldoet de helft van de mensen aan de diagnose van een psychische stoornis, in armere delen van de wereld is dit aanzienlijk minder, en dat ligt niet alleen aan onderrapportage in die landen.

Het komt ook omdat in westerse landen een mensbeeld wordt gehuldigd waaraan de helft van de bevolking niet kan voldoen. Een voorbeeld: als je nu 18 bent en je wilt een studie kiezen, dan heb je keuze uit zesduizend verschillende opleidingen. Dat geeft keuzestress. Dan spiegel je je aan de maatschappij om te kijken of je lijdt, je ziet dat iedereen met stress en burn-outs kampt en je concludeert: ik heb ook een probleem en moet daarvoor geholpen worden. Die hulpvraag is niet los te zien van de overdaad in de westerse samenleving.”

U pleit voor minder welvaart?

,,Dat is te absoluut gesteld. Mensen hebben een minimale levensstandaard nodig. Als je in honger leeft, is streven naar meer welvaart van levensbelang. Maar er zit een zeker optimum aan welvaart, en ik heb het idee dat we in de westerse wereld dat punt gepasseerd zijn. Er is te veel. Te veel geld, te veel mogelijkheden, te veel keuzes.

We kunnen op elk moment elke film zien die we willen, alle muziek luisteren die ooit is gemaakt, overal heen vliegen wanneer we willen. Wat ik betoog is: de mens is misschien wel op zijn best als hij geconfronteerd wordt met tekorten. Als hij een klein beetje lijdt. En juist dat lijden lijken we te zijn verleerd.”

Je ziet dat steeds meer mensen zich afvragen of ze nog wel terug willen naar het oude normaal

Dus mensen die kampen met mentale klachten moeten zich niet aanstellen?

,,Dat noem ik nou provocatief. Ik zeg niet dat we het mentale lijden van mensen moeten ontkennen, integendeel zelfs, ieder lijden dient erkend te worden. Maar we zijn lijden gaan zien als een ziekte, en doen daarom bij het minste een beroep op artsen, psychologen en coaches. Ik heb het uiteraard niet over ernstige psychische aandoeningen, maar wel over klachten als stress en lichte depressie en burn-outs. Doordat we die vorm van lijden niet meer accepteren als onderdeel van het leven maar zien als ziektebeeld, raakt het GGZ-systeem overbelast. Geestelijk lijden is geen technisch defect van het mens-zijn, het definieert ons juist als mens.”

Verraadt zich daar uw katholieke afkomst?

,,Als Vlaming ben ik opgevoed in een katholiek bolwerk, dus dat zal mijn gedachtegoed ongetwijfeld beïnvloed hebben. En binnen het katholicisme bestaat inderdaad een soort verheerlijking van het lijden van Jezus aan het kruis. Maar lijden staat ook centraal in het denken van Nietzsche en Heidegger, dat waren niet bepaald katholieken.”

Heeft u veel geleden in uw leven?

,,Natuurlijk, we lijden continu. Dingen mislukken, zijn moeilijk of onprettig. Het klinkt misschien cliché, maar al die belemmeringen, frustraties en ontgoochelingen hebben mij wel verder gebracht. Ik ontken het bestaan van psychisch lijden niet, ik ben zelf psychiater, ik leef ervan. Maar ik pleit wel voor een andere blik op psychisch lijden.”

loading  

Denys heeft net een boek afgerond waarin hij de geestelijke gezondheidszorg in Nederland ontleedt. De titel Het tekort van het teveel is niet voor niets een paradox: het boek is doorspekt met schijnbare tegenstellingen. Soms zijn die van bestuurlijke aard, soms van filosofische. Dan stelt Denys dat de mens het meest geniet van schaarste, maar er tegelijkertijd alles aan doet die schaarste op te heffen. De waarde van een diamant wordt bepaald door de exclusiviteit, maar rijke mensen kopen zo veel diamanten dat ze feitelijk hun waarde verliezen.

Ook in het Nederlandse GGZ-stelsel ontdekte Denys een bijzonder paradox. ,,Ik durf te stellen dat Nederland het beste land ter wereld is om gek te worden. De kwaliteit van de zorg, de investeringen die worden gedaan, de destigmatisering van psychiatrische aandoeningen: het is echt indrukwekkend. Tegelijkertijd wordt er steen en been geklaagd over de GGZ. Over de wachtlijsten, de aanpak van verwarde personen, de misstanden bij de forensische zorg. Die discrepantie vond ik heel opmerkelijk.”

De toegenomen vraag naar geestelijke zorg is een van de redenen waarom het stelsel piept en kraakt. En juist op dat punt put Denys hoop uit de coronacrisis. ,,De vanzelfsprekendheid van ons leven wordt op de proef gesteld. Er is een hernieuwde interesse voor de waarden die wij belangrijk vinden: fysiek contact, vriendschap, de buitenlucht. Meer is niet altijd beter, lijken we te beseffen.”

Zo’n heroriëntatie moet je je wel kunnen veroorloven. Een schoonmaker met een flexcontract maakt zich in deze coronatijd vooral zorgen om zijn levensonderhoud.

,,Het klopt dat mensen die al kwetsbaar waren vaak het hardst worden getroffen door een crisis. We moeten ook oog hebben voor de sociale ongelijkheid, al was het maar omdat in landen waar de sociale ongelijkheid het grootste is, de mentale gezondheid ook slechter is.”

In uw boek schrijft u: het moet eerst slechter worden voordat het beter wordt. Zijn we al op het punt dat het beter wordt?

,,Ik denk het wel. Begrijp me niet verkeerd, de coronacrisis is niet fijn, maar het is tijdelijk, zoals oorlog ook iets tijdelijks is. Maar het dwingt ons ook tot een nieuwe realiteit, en daarna bouw je weer iets op. Iedere generatie krijgt te maken met iets dat ons bergop wijst of bergaf brengt.”

Denk u niet dat we straks weer gewoon elke vakantie met een prijsvechter voor 150 euro naar een all-in resort in Turkije vliegen?

,,Het is moeilijk te voorspellen wat er gebeurt als de verlokkingen er weer zijn. De mens kennende zal het lastig zijn om daar weerstand aan te bieden. Maar het leven is ook een poging. Het kan mislukken, dat is inherent aan het bestaan.”

menu