Daan Roovers: ,,Ik wil niet provoceren of sterk opiniëren.'' Foto's Pim Ras

Denker des vaderlands: 'Denken kun je niet uitbesteden aan anderen'

Daan Roovers: ,,Ik wil niet provoceren of sterk opiniëren.'' Foto's Pim Ras

Als de nieuwe Denker des Vaderlands is Daan Roovers (48) twee jaar lang het kritisch geweten van Nederland. Haar boodschap: ga nou eens in gesprek en heb geduld met elkaar.

Daan Roovers is gewaarschuwd door haar voorgangers Marli Huijer en René ten Bos. Als Denker des Vaderlands wordt ook haar mening gevraagd over zaken waar ze geen verstand van heeft, of die niks met filosofie te maken hebben.

„Je krijgt de gekste verzoeken. De eerste vraag die René van een journalist kreeg toen hij net was aangetreden: ‘Wat vindt u van het plasseksfilmpje van Patricia Paay?’ Toen heeft hij maar geantwoord dat hij niet ter zake kundig was, haha.”

De Denker des Vaderlands is een eretitel die ze zelf als toenmalig hoofdredacteur van Filosofie Magazine mede heeft geïntroduceerd. Het was ludiek bedoeld. „Maar het is een serieus instituut geworden door mijn voorgangers, die op hun eigen manier nieuwe aspecten van filosofie naar voren hebben gebracht.”

Spoorloos

Vorige week, bij de start van de Maand van de Filosofie, heeft de officiële overdracht plaatsgevonden – de speld die bij deze titel hoort, is overigens spoorloos. Haar eerste week staat vooral in het teken van toespraken en interviews. De honderden reacties zijn ‘hartverwarmend’.

„So far, so good”, zegt Roovers, docent publieksfilosofie aan de Universiteit van Amsterdam. „Er is steeds meer belangstelling voor filosofie. Mijn voorgangers zeiden: we hebben het nooit zo druk gehad als in die twee jaar. Het is niet makkelijk om je er mentaal op voor te bereiden. Ik moet maar kijken wat er gaat gebeuren en welke onderwerpen belangrijk zijn.”

Haar kantoortje in een voormalig ziekenhuiscomplex in Amsterdam Oud-West kent een hometrainer („Die gebruik ik niet”), accordeon („Ja, ik speel, maar niet heel goed hoor”), koffiezetapparaat en flip-over, waarop haar kinderen een tekeningetje hebben achtergelaten.

Haar ‘laboratorium’ bestaat voor de rest louter uit boeken. Heel veel boeken. Descartes, Aristoteles, Plato, Voltaire, Sartre, Schopenhauer, Foucault, maar ook een boekje van volksartieste Imca Marina. „Een filosoof werkt niet met feiten, data of statistieken. We hebben alleen boeken en ons denkvermogen.”

Grasduinen

Roovers is groot fan van Hannah Arendt, maar is ook dol op Albert Camus. Nu is ze meer bezig met Plato en Socrates. „Er zijn in de filosofie ongeveer vijftig belangrijke werken. Daar grasduin ik altijd in. De ene keer is het Nietzsche, de andere keer Descartes. Dat hangt af van het onderwerp waar ik mee bezig ben. Nu ben ik veel met de verlichtingsdenker Rousseau bezig. Dat helpt bij het filosoferen over populisme.”

Filosofie is haar niet met de paplepel ingegoten. Roovers (1970) groeit op in het Brabantse Veghel. Ze komt uit een echt CDA-gezin met vier kinderen. Het is geen gezin waar aan de eettafel fel gediscussieerd of gefilosofeerd wordt, maar wel een gezin met een gezonde belangstelling voor wat er in de wereld gebeurt.

„Mijn vader keek altijd naar het Journaal . We spraken over politiek en welke partijen belangrijk waren. Ik was als kind behoorlijk eigenwijs. Ik was de jongste in het gezin. Ik denk dat ik daarom goed gebekt ben geraakt. Ik moest meedoen met de groten. Bij godsdienst en maatschappijleer was ik altijd aan het discussiëren. Ik dook er vol in en verkondigde graag mijn eigen mening. Er waren debatten over kernwapens. Ik vond het leuk om er tegenin te gaan.

„Toen ik jong was, had ik rechtse opvattingen, net als veel mensen in mijn omgeving, en was ik voor kernwapens. Maar al snel werd ik linkser en moralistischer. Als tiener en twintiger had ik de neiging te weten hoe alles zat en dat wel even te vertellen. Het vermogen om naar andere opvattingen te luisteren, heb ik pas later verworven. Ik denk dat ik nu prettiger ben om mee te praten, haha.”

Geduld is een deugdbdie beter ontwikkeld moet worden

Roovers begint eerst met een studie medicijnen in Nijmegen, maar loopt uit nieuwsgierigheid een keer een college filosofie binnen. Ze is meteen verkocht en rondt twee studies af. „Mijn ouders hadden aanvankelijk niks met filosofie. Het hele dorp niet. Ik wist ook niet wat het was, we kregen het niet op school.”

Anti-elitair

In haar studententijd loopt ze stage bij Filosofie Magazine . Daar pioniert ze met een groep gelijkgestemden als Erno Eskens en René Gude – de Denker des Vaderlands die in 2015 overleed na een slopende ziekte – om filosofie interessant te maken voor een breder publiek.

„Filosofie werd lange tijd als iets elitairs voor oude mannen gezien. We hebben hard gewerkt om dat imago af te breken. Dat is gelukt. Filosofie is juist de meest anti-elitaire studie. Het enige wat je nodig hebt, is het vermogen na te denken. Dat heeft niks met IQ te maken. Dat heeft iedereen.”

In een recent interview zegt een collega dat Roovers absoluut geen ‘intellectuele snob’ is. Roovers lacht hard. „Dat klopt denk ik wel. Ik beleef ook veel plezier aan dingen die niet terug te vinden zijn in de hoge cultuur: André Hazes, de Zangeres zonder Naam, carnaval.

„Ik ken helemaal niemand in de filosofie die carnaval viert. Als klein meisje droomde ik ervan Prins Carnaval te worden. Ik vier het nog elk jaar in Veghel. Dat vind ik heerlijk. Ik neem me altijd voor drie dagen te gaan, maar moet na anderhalve dag afhaken. In de Randstad houdt niemand er rekening mee. Op maandag beginnen de scholen weer en gaat het werk door.”

En dan is er het verhaal achter die rode accordeon op haar kantoor. Als ze speelt, is dat meestal in het weekend, want het is nogal gehorig in het complex. „Stel je er niet veel van voor hè? Ik dacht: ik wil een instrument spelen dat ik makkelijk kan meenemen en dat toch een orkestje in zichzelf is. Een accordeon kan ik iedereen aanraden. Met drie akkoorden heb je een lied. Ik speel graag volksmuziek. Dat heeft niet zoveel akkoorden. René Gude kon goed zingen en drummen en hield óók van smartlappen. We hadden met een paar mensen een smartlappenensemble.”

Roovers denkt met veel plezier terug aan het pionierswerk met haar collega’s bij Filosofie Magazine . Ze verslinden boeken, maken muziek, discussiëren en organiseren leesclubs. De boeken zijn taaie kost, maar ze constateert dat er in inmiddels ook goede, toegankelijke schoolboeken zijn over filosofie.

„Ik ben trots dat we filosofie naar een breder publiek hebben gebracht. Dat het nu op veel meer middelbare scholen wordt gegeven, is fantastisch. Het is goed dat kinderen ermee in aanraking komen. Uit onderzoek blijkt dat filosofie-onderwijs meer zelfvertrouwen geeft. In tegenstelling tot materiële dingen kan kennis je niet afgenomen worden. Het maakt dat kinderen opgroeien tot zelfbewuste en zelfkritische burgers.”

Thuis hoeft ze overigens niet te beginnen over filosofie. „Mijn kinderen zijn 9 en 11, een leeftijd waarop ze zich afzetten tegen wat ik doe. We bezochten open dagen van middelbare scholen. Overal waar ze filosofie gaven, zei mijn zoon: ‘Daar ga ik niet heen’. Dan zei ik: ‘Dat maakt niet uit, dat leer ik jou thuis wel’.

„Als ze iets fout doen, moeten mijn kinderen ‘sorry’ zeggen. Dan vragen ze: ‘waarom? Ik kan tien keer sorry zeggen, maar wat schiet een ander daarmee op?’ Zo zijn ze eigenlijk veel filosofischer bezig dan dat ik ze ga vertellen wat Plato zei.”

Politiek bewustzijn

Het klimaat, zwarte piet, Gele Hesjes, vluchtelingen. Er is geen onderwerp meer waar groepen mensen níet lijnrecht tegenover elkaar staan. De nieuwe Denker des Vaderlands valt met de neus in de boter, zo kort na de spectaculaire winst van Thierry Baudet en zijn Forum voor Democratie bij de Provinciale Statenverkiezingen. De timing van haar boek Wij zijn de politiek , dat ze onlangs samen met Marc van Dijk publiceerde, had niet beter gekund. Het gaat over polarisatie.

Roovers pleit voor een nieuw politiek bewustzijn en beter begrip van vrijheid en verantwoordelijkheid. „In het publieke debat komt de gematigde stem te weinig aan het woord. Het midden is stil”, zegt Roovers.

„Dat komt omdat media vooral geïnteresseerd zijn in ferme opinies en niet in een genuanceerde mening. Ze zetten een milieuactivist en een klimaatscepticus tegenover elkaar en denken dat ze daarmee het hele debat gecoverd hebben. In feite hebben ze alleen de extremen. De grootste groep mensen zit daar tussenin. Die willen zich best een beetje aanpassen, maar niet zo snel of radicaal.”

Haar stelling wordt bevestigd door een recent rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Nederlanders maken zich zorgen om de toenemende polarisatie, maar de conclusie is ook dat meningsverschillen niet per definitie groter worden.

„De opiniedruk is groot”, zegt Roovers. „Mensen voelen zich gedwongen partij te kiezen. Twintig jaar geleden durfden ze niet te zeggen wat ze vonden. Nu durven mensen niet te zeggen dat ze níet uitgesproken zijn.”

Het succes van Forum voor Democratie komt volgens Roovers ook omdat het huidige democratische systeem is ‘uitgewoond’. „Een vertegenwoordigende democratie, waarin je stemt op iemand die vier jaar jouw belangen verdedigt, is altijd vatbaar voor populisme. Het volk wordt vertegenwoordigd door een klein clubje ‘aristocraten’. Populistische partijen maken daar een thema van. Ze hebben daar niet helemaal ongelijk in. Maar ik vind dat ze in plaats van een oplossing geven, juist het probleem verergeren.”

„Veel mensen vinden dat je wel vluchtelingen moet opvangen, maar niet te veel. Die mening zie je niet terug in het publieke debat. Deze mensen worden nergens vertegenwoordigd, ook in de politiek niet. De middenpartijen laten het behoorlijk afweten. Ze hebben de neiging om naar een van beide extremen te glijden. Als verkiezingen in korte tijd zo’n grote verschuiving teweegbrengen, moet je je afvragen of het zo nog een prettig bestuurbaar land is en of de publieke opinie nog aansluit op de politieke macht. Ik denk dat daar haarscheuren in zitten.”

Roovers pleit voor experimenten waarbij de macht meer naar het volk gaat. In IJsland, Ierland en België worden, vergelijkbaar met juryrechtspraak, burgers geselecteerd. Die schrijven samen over één onderwerp een wetsvoorstel. Daar wordt in een referendum over gestemd. De experimenten zijn een succes.

Ze zal zich hard maken voor politieke vernieuwing. Afrekenen met vooroordelen, stimuleren dat mensen in gesprek gaan en naar elkaar luisteren wordt haar missie als Denker des Vaderlands. ‘Filosofie is ruimte creëren in je hoofd om dezelfde dingen anders te zien’, is het motto op haar website.

„In Nijmegen leerde ik dat filosofie de strijd tegen vooroordelen is. Dat vind ik nog steeds een mooie definitie. Je hebt snel en gemakkelijk een oordeel. Je moet proberen om daar overheen een tweede, open blik te creëren. Je moet je eigen vooroordelen voortdurend bestrijden door geduld te betrachten, naar anderen te luisteren en andere perspectieven te nemen.”

De komst van internet, het gevaar van fakenieuws en ‘trollen’ op sociale media maken dat lastig. Die zijn vooral bedoeld om te stoken, de verschillen in de samenleving uit te vergroten en daarmee te ontwrichten.

„Geduld is een deugd die beter ontwikkeld moet worden”, vindt Roovers. „Ongeduld zorgt voor een akelige samenleving. Je kunt alles meteen posten, elk nieuwsbericht wordt onmiddellijk gedeeld. Dat maakt dat we moeite hebben naar anderen te luisteren en zonder nadenken direct op een like- of dislike-knop drukken.”

Juist in tijden waarin het pessimisme hoogtij viert, is het zaak mensen tot de orde te roepen. Lichtpunten zijn er genoeg. „Ik word gelukkig van leuke gesprekken met mijn kinderen, van blijken van betrokkenheid en uitingen van vriendschap en liefde. Ik kan blij worden van mooie boeken en muziek, van Beethoven tot David Bowie. We mopperen wel eens over sociale media en polarisatie. Maar het bestaan van Wikipedia en internetdatabanken die hele bibliotheken ontsluiten, is fantastisch.”

De betrokkenheid van jongeren bij de klimaatdiscussie maakt Roovers ook optimistisch. „Er is een generatie die er heel verantwoordelijk mee om lijkt te gaan. Ik vind het kinderachtig als mensen klagen dat ze spijbelen om te demonstreren. Als ze uit eigen beweging en motivatie iets op de agenda zetten, vind ik alles wat je daar tegenin brengt morele jaloezie.”

Liefde voor de wereld

„Ik maak me soms best zorgen om de wereld waarin mijn kinderen opgroeien. Maar ook niet te veel. Hannah Arendt noemt het amor mundi , liefde voor de wereld. Als ouder en opvoeder moet ik een zekere liefde voor de wereld hebben, omdat je je kinderen de liefde voor de wereld moet bijbrengen. Zij moeten verder, terwijl wij langzaam uitdoven. Teveel pessimisme kan ik me niet permitteren. In de opvoeding wordt beslist hoeveel zij later van de wereld zullen houden.”

Haar voorgangers schroomden niet hun persoonlijk standpunt in het publieke debat te verkondigen. Over het klimaat, vluchtelingen, vleesconsumptie, ziekte en dood. Roovers pakt het anders aan. „Ik wil niet provoceren of sterk opiniëren. Mijn opvattingen zijn niet belangrijker dan die van jou, omdat ik toevallig Denker des Vaderlands ben. Ik wil andere mensen aan het woord laten. Ik wil het denken aanjagen, in plaats van zeggen dat het met het klimaat of de economie een bepaalde kant op moet.”

„De Denker des Vaderlands is geen moreel kompas. Het is een fantastische titel, maar je moet bescheiden zijn. Ik kan niet namens of voor anderen denken. Immanuel Kant stelt dat je kinderen van alles kunt bijbrengen: lezen, schrijven, zindelijk worden, met mes en vork eten. Maar er is één ding dat ze zichzelf moeten leren, en dat is denken. Dat maakt ze pas tot mens. Denken kun je niet uitbesteden aan anderen. Ook niet aan de Denker des Vaderlands.”

menu