Foto: Shutterstock

Het coronavaccin komt eraan. Wie, wanneer, en is het veilig? Acht vragen en antwoorden

Foto: Shutterstock

Mogelijk nog vóór de kerst wordt een eerste coronavaccin goedgekeurd. Hoe effectief zal het zijn en hoe verloopt de introductie? Een vooruitblik aan de hand van acht vragen.

1. Over welke vaccins gaat het?

Er zijn meer dan honderd coronavaccins in ontwikkeling. Er is een kopgroep van elf, die nu al wordt getest op tienduizenden mensen; de lakmoesproef of het middel effectief en veilig is. Binnen de kopgroep maken twee vaccins de grootste kans om in Nederland als eerste over de streep te komen: het Oxfordvaccin, bedacht aan de universiteit van Oxford en geproduceerd door farmaceut AstraZeneca, en het vaccin van de Duits-Amerikaanse combinatie van ontwikkelaar BioNTech en producent Pfizer.

,,Die twee worden voor de Europese markt in een versnelde procedure beoordeeld”, zegt Ton de Boer, voorzitter van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG). Onder de vlag van het Europees Geneesmiddelen Agentschap (EMA) werkt Nederland samen met 26 andere landen. Nederland heeft een voorschot van meer dan 50 miljoen doses genomen op 6 kandidaat-vaccins: het Oxfordvaccin (11,7 miljoen), BioNTech/Pfizer (7,8), Curevac (8,8), Moderna (3,1), Sanofi/GSK (11,7) en Johnson & Johnson (7,8).

Het is een schot met hagel. Begrijpelijk, want doorgaans halen veel vaccins de eindstreep niet. ,,Zo’n 95 procent van alle vaccins mislukt – niet omdat ze niet effectief zijn, maar omdat ze niet veilig zijn; er zijn te veel bijwerkingen”, zei viroloog-epidemioloog Jaap Goudsmit eerder. Toch is de verwachting dat de ongekende krachtsinspanning die nu gaande is, enkele vaccins oplevert.

2. Hoe snel kunnen de vaccins er zijn?

Marcel Levi verwacht rond half december het Oxfordvaccin, zei hij vorige maand in tv-programma Buitenhof . Levi is bestuurder van 17 Londense ziekenhuizen die betrokken zijn bij de studie. Zelf is hij proefpersoon, en hij zit naar eigen zeggen dicht bij het vuur. Ook het middel van BioNTech/Pfizer zou nog voor het einde van het jaar beschikbaar kunnen zijn.

Ton de Boer (CBG) is voorzichtiger. ,,Het hangt af van de onderzoeksresultaten onder de tienduizenden proefpersonen. Mogelijk hebben wij extra vragen en duurt het weken of maanden voor we bevredigende antwoorden krijgen. Misschien komen onverwachte bijwerkingen aan het licht of komt er geen coronavaccin. Bij hiv is dat ook niet gelukt.”

De andere vier vaccins die Nederland heeft gereserveerd, worden in de eerste helft van volgend jaar verwacht. Het vaccin van Johnson & Johnson is deels ontwikkeld bij de Leidse producent Janssen. Het voordeel daarvan is dat eenmalig vaccineren voldoende lijkt. De andere vereisen twee shots, wat meer kosten en tijd vergt. Of het nu 2020 of 2021 wordt: de snelheid is ongekend. Bij andere vaccins zijn trajecten van vijf tot vijftien jaar heel gebruikelijk.

3. Hoe effectief zal het coronavaccin zijn?

Heel effectief, verwacht Levi. Hij roemt de vorming van antistoffen van het Oxfordvaccin in eerdere studies. Ook de T-celrespons is in orde, aldus Levi. Dat duidt erop dat het lichaamseigen immuunsysteem de bestrijding van het coronavirus opslaat in het geheugen. Arts-microbioloog Marc Bonten (UMC Utrecht) is somberder. In NRC stelde het OMT-lid deze week dat een coronavaccin gemiddeld bij 1 op de 2 mensen effectief zal zijn; veel te weinig om in kwetsbare groepen veel ziekenhuisopnamen en sterfgevallen te voorkomen, aldus Bonten.

Hij krijgt bijval van Dick Bijl, oud-huisarts, epidemioloog en schrijver van Het Pillenprobleem en Griep . ,,Je kunt in enkele maanden simpelweg niet goed onderzoeken hoe het vaccin zich gedraagt bij bijvoorbeeld ouderen of mensen met onderliggende aandoeningen. Mede daarom kom je niet tot effectiviteitscijfers van 80 of 90 procent, zoals bij kinderziektenvaccins. Als vaccinatie leidt tot immuniteit, is de vraag voor hoelang. Het is een glazenbolexperiment.”

Het is een glazenbolexperiment

Ook veldepidemioloog-microbioloog Amrish Baidjoe – verbonden aan de London School of Hygiene and Tropical Medicine en crisismanager bij het internationale Rode Kruis – verwacht niet dat de eerste vaccins de silver bullet zijn. ,,We gaan niet meteen terug naar pre-corona, we zullen maatregelen nodig blijven hebben.”

4. Moeten we niet vrezen voor onvoorziene bijwerkingen?

Als de bijwerkingen zwaarder wegen dan de effectiviteit, verschijnt een vaccin simpelweg niet op de markt, zegt CBG-voorzitter De Boer. De mondiale schreeuw om hulp in de coronacrisis leidt niet tot een andere beoordeling, verzekert hij. ,,De beoordeling is sneller, niet anders of lichter.”

Vanwege de korte onderzoeksperiode zijn bijwerkingen niet lang gemonitord. Vaak hoeft dat ook niet, zegt Hans van Vliet, bij het RIVM verantwoordelijk voor het Rijksvaccinatieprogramma. Bijwerkingen komen vaak binnen dagen of weken aan het licht. ,,Het immuunsysteem reageert heel snel. Als het misgaat, zie je in de experimentele fase bijvoorbeeld epileptische aanvallen. De gangbare bijwerking van de kandidaat-vaccins zijn tot dusverre vooral spierpijn en soms koorts.”

Een proefpersoon van het Oxfordvaccin kreeg ruggenmergontsteking, waarna de studie even stillag. ,,Dat hing volgens openbare bronnen samen met multiple sclerose, niet met het vaccin”, aldus De Boer (CBG).

loading  

Toch kunnen onverwachte, zeldzame bijwerkingen optreden. Na de vorige grootschalige vaccinatie die in recordtempo werd afgerond, kwam de slaapziekte narcolepsie als bijwerking in beeld, memoreert Bijl. In 2009 werden een half miljoen Nederlandse kinderen ingeënt tegen de Mexicaanse griep. Een tiental meldde daarna hevige slaapaanvallen. Er kwam een rechtszaak en het ministerie van Volksgezondheid reserveerde voor slachtoffers 5 miljoen euro, al is het verband tussen vaccin en narcolepsie niet eenduidig vastgesteld.

Bijwerkingencentrum Lareb monitort de ongewenste effecten van vaccins. Het verwacht bij introductie van het coronavaccin extra werk en breidt nu fors uit. ,,We rekenen ermee dat we wel tien keer zoveel meldingen op een dag gaan krijgen als nu”, zegt directeur Agnes Kant.

5. Zijn we straks bereid de inenting te halen?

De discussie over een vaccinatieplicht laaide in 2018 even op, onder andere omdat Frankrijk en Italië hun beleid aanscherpten. Maar in Nederland mag iedereen een prik weigeren. Er wordt over nagedacht niet-ingeënt zorgpersoneel niet te laten werken op afdelingen met kwetsbare patiënten. Voor groepsimmuniteit moet naar schatting 60 tot 70 procent van de bevolking immuun zijn.

Standpunten van anti-vaxers zijn onwrikbaar

Volgens peilingen is 60 tot 70 procent van de Nederlanders bereid zich te laten vaccineren met een coronavaccin. Hans van Vliet (RIVM) hecht daaraan niet zoveel waarde. ,,Het is een momentopname die het sentiment weergeeft. Als Nederland wordt getroffen door een golf van coronabesmettingen is de bereidheid hoger dan wanneer het virus weer is gaan liggen.” Dat blijkt ook uit de bereidheid voor de griepvaccinatie. Normaal gesproken blijven miljoenen doses op de plank liggen. Nu het coronavirus piekt, zijn ze niet aan te slepen.

6. Vormen antivaxers een grote groep?

CBG-voorman De Boer snapt dat sommige mensen meewarig naar de versnelde controleprocedures kijken. Klopt het allemaal wel? ,,We opereren zelfstandig en onafhankelijk”, pareert De Boer. ,,Minister De Jonge of een andere politicus bepaalt niet hoe wij oordelen, dat bepalen wijzelf. Anders torn je aan het vertrouwen dat burgers in ons moeten kunnen stellen.”

,,Mensen hebben hun eigen denkbeelden over risico’s van vaccins, al hebben ze er uiteraard minder verstand van dan experts”, zegt Danielle Timmermans (Amsterdam UMC), die communicatie en perceptie van gezondheidsrisico’s onderzoekt. ,,Ze integreren informatie van instituten als het CBG en RIVM in hun denkbeelden. Als ook een expert zegt dat er inderdaad risico’s zijn op bijwerkingen, komt dat de geloofwaardigheid ten goede. Duidelijk zijn over risico’s leidt eerder tot lagere risicoperceptie.” En vergroot de kans op vaccinatie.

CBG-voorman De Boer richt zich niet op het overtuigen van antivaxers, minder dan 5 procent van de bevolking. ,,Hun standpunten zijn onwrikbaar. Het gaat erom twijfelaars te overtuigen. Die groep is ook vele malen groter.”

loading  

Veldepidemioloog Baidjoe waarschuwt dat de overheid snel en goed moet voorlichten over coronavaccinaties. Anders springen antivaxers als Door Frankema en Willem Engel in die leemte. Daarom hield het CBG donderdag op YouTube een talkshow over vaccineren, met Jeroen Pauw als host.

7. Welke groepen komen als eerste in aanmerking voor vaccinatie?

Er is naar verwachting niet meteen voor iedereen een vaccin. Komende maand adviseert de Gezondheidsraad wie als eerste in aanmerking komen. Vermoedelijk sluit dit aan bij internationale adviezen om voorrang te geven aan kwetsbare groepen: ouderen, mensen met onderliggende aandoeningen en zorgpersoneel. Er zijn ook argumenten om juist te beginnen bij jongeren. Arts en onderzoeker Joost Wiersinga (Amsterdam UMC): ,,Of je gaat voor reductie van de ziektelast en dan vaccineer je eerst de meest kwetsbaren: ouderen en mensen met onderliggend lijden. Of je gaat voor reductie van de besmettingen en dan neem je eerst jongeren en misschien zorgmedewerkers.”

Als Nederland juist in een nieuwe coronagolf zit, ligt het voor de hand de kwetsbare groepen te vaccineren. Zijn er juist weinig besmettingen, dan komen de jongeren in beeld. De keuze zal mede afhangen van de vraag bij welke groepen het vaccin het effectiefst is, en de mate van bijwerkingen. Het kan zijn dat jongeren heel goed worden beschermd en ouderen minder. Of andersom. Hans van Vliet (RIVM) verwacht dat agenten en brandweerlieden ook voorrang krijgen, net als bij de Mexicaanse griep in 2009.

8. Waar gaan we een prik halen?

De verwachting is dat huisartsen een belangrijke rol krijgen. De Landelijke Huisartsenvereniging is hierover in gesprek met het ministerie van Volksgezondheid. De parallellen met de griepprik liggen voor de hand. Ook daarbij gaat het vooral om kwetsbare ouderen die een prik krijgen, van de huisarts. Emeritus hoogleraar vaccinontwikkeling Ben van der Zeijst: ,,Ik zou denken: doe eerst de kwetsbare groepen via de huisartsen. Je moet naar verpleeghuizen gaan om de bewoners te vaccineren. De algemene bevolking volgt in een later stadium, in grote zalencentra als de Jaarbeurs en de RAI.’’

Andere deskundigen zien meer in kleinschaligere locaties, zodat er geen grote groepen bijeenkomen die juist een brandhaard van het virus kunnen vormen. Bij de griepprik wordt gebruikgemaakt van uiteenlopende locaties waar de 1,5 meterregel kan worden nageleefd, met een aparte in- en uitgang, zoals kerken en verzorgingstehuizen. In een draaiboek dat in 2003 werd opgesteld voor de spoedvaccinatie van de complete bevolking in het geval van een terreuraanslag met het pokkenvirus, werd gewerkt met ‘mobiele prikteams’ voor mensen die slecht ter been zijn.

menu