Luchtfoto van Heerde met inzet van Gerrie Rozendal op de begraafplaats bij Heerde.

Het verdriet van Heerde: de dood kwam als een sluipmoordenaar

Luchtfoto van Heerde met inzet van Gerrie Rozendal op de begraafplaats bij Heerde. Foto's: Freddy Schinkel en Rob Voss

In Heerde overleden zestig tot tachtig mensen door corona. In het Gelderse plaatsje - ver van Brabant - heersen dood en rouw. Heerde telt de meeste coronabesmettingen van het land. Een reconstructie.

In de pauze van de koorrepetitie gaat het mis. De tachtig leden van mannenkoor De Lofzang splitsen zich op: de helft gaat naar de koffiehoek in de hal, de rest drinkt bier of fris in de repetitiezaal. De gesprekken gaan soms over corona, maar niemand is bang.

In de weken erna wordt bijna de helft van de koorleden ziek. Stuk voor stuk mannen die koffie dronken in het halletje, beseft koorleider Martin Eikelboom later. Wie bier of fris koos, blijft gezond. In de pauze, in die kleine koffiehoek, dáár moet het zijn gebeurd.

Op weinig plekken in Nederland slaat het coronavirus zó genadeloos toe als in Heerde. De Gelderse gemeente - 18.500 inwoners - ligt aan de rand van de Veluwe. Gezichtsbepalend gebouw in het dorp is de fabriek van Bolletje. Er zijn twaalf kerken en één middelbare school.

Meest geteste coronazieken

De afgelopen tien weken voltrekt zich de grootste ramp in de geschiedenis van het dorp. Door corona vallen zestig tot tachtig doden. Dat zijn ruim drie keer zoveel slachtoffers als tijdens de hele Tweede Wereldoorlog. De gemeente telt relatief de meeste geteste coronazieken van heel Nederland. Ook het aantal ziekenhuisopnames is extreem hoog: in slechts vier Brabantse en Limburgse gemeenten belanden relatief nóg meer mensen met corona in het ziekenhuis.

Hoe kon het zo gruwelijk misgaan? De inwoners van Heerde vierden eind februari geen carnaval. Ook staan er lang niet zoveel varkensstallen als in Oost-Brabant. Plaatsen als Staphorst en Hardinxveld-Giessendam tellen veel meer kerkgangers, terwijl het virus daar nauwelijks heeft huisgehouden.

1. Onwetendheid

Niemand in Heerde is begin maart met corona bezig. Het dorp - ver weg van Brabant, Italië en China - waant zich onaantastbaar. Hoewel de beelden van overvolle ic’s en opgestapelde lijkkisten in Italië ook in Nederland doordringen, gaat de aandacht van het kabinet die dagen uit naar Noord-Brabant. Daar is op donderdag 27 februari, bij een patiënt in een Tilburgs ziekenhuis, de eerste officiële coronabesmetting van Nederland geconstateerd.

Toch maakt de regering nog geen haast met maatregelen. Terwijl België en Frankrijk het handen schudden in de ban doen, vindt minister Bruno Bruins (Medische Zorg) dat nog niet nodig. Het is ‘prima om mensen een hand of knuffel te geven’ zegt hij op zondag 1 maart tegen journalisten. Wat niemand weet, is dat Heerde dan al een enorme brandhaard is.

De GGD vermoedt dat het virus rond vrijdag 28 februari in het dorp is aangekomen. In de weken die volgen, heeft het virus vrij spel. Uit onderzoek door deze krant blijkt dat veel Heerdenaren rond het eerste weekend van maart rondlopen met klachten, zoals hoesten en verkoudheid. Toch worden feestjes, kerkbezoek en andere bijeenkomsten niet gemeden.

Op elkaars lip

Zo is het op zaterdag 7 maart extra druk in café De Rooster, een bruine kroeg naast de kerk in het centrum van Heerde. Naast de vaste bargasten is er een verjaardagsfeestje, waardoor iedereen op elkaars lip staat. Hapjes gaan rond, waaronder tapas - de specialiteit van de Spaanse eigenaar Antonio San Miguel Quiros en zijn vrouw Corine van Neck. In de dagen na het feest worden bezoekers ziek. ,,Het zou heel goed kunnen dat mensen bij ons in het café besmet zijn geraakt’’, zegt Van Neck.

Op zondag 8 maart zit ook de Kruiskerk in Heerde bomvol. Hoewel het dorp niet tot de biblebelt behoort, telt Heerde veel trouwe kerkgangers. ,,Het was druk, heel druk’’, zegt Sjaak Weststrate (65). Hij is ruim twintig jaar predikant in de evangelische Kruiskerk.

Vanaf het spreekgestoelte ziet hij zo’n driehonderd kerkleden. Veel ouderen, dicht tegen elkaar aangekropen in de bankjes. Op de videoregistratie van de dienst is te horen dat her en der wordt gehoest. Ook tijdens het gebed. De collectezakken gaan van hand tot hand. ,,Met de kennis van nu hadden we deze dienst niet moeten houden’’, zegt Weststrate.

Diezelfde zondag, een paar honderd meter verderop, zitten zo’n zeshonderd inwoners in de Johanneskerk. Daar preekt dominee André van der Graaf (38), die later ernstig ziek wordt. ,,Ik sprak met veel mensen’’, zegt Van der Graaf. ,,Afstand houden was er toen nog niet bij. Ik denk dat ik deze dag besmet ben geraakt.’’

Zieke koorleden

Op maandag 9 maart klinkt geroezemoes in de repetitiezaal van Welgelegen, het verenigingsgebouw naast de Johanneskerk. Terwijl premier Rutte aankondigt dat handen schudden vanaf nu uit den boze is - waarna hij RIVM-baas Jaap van Dissel per ongeluk de hand schudt - staan in Welgelegen rijzige mannen in lange rijen achter elkaar opgesteld. De voeten stevig op de rode vinylvloer, een liedboek in de hand. In het midden van de zaal staat een bruinhouten piano. Samen bezingen de leden van mannenkoor De Lofzang hun liefde voor God.

Koorvoorzitter Martin Eikelboom (67) ziet het tevreden aan. De opkomst is hoog, zoals iedere maandagavond als er wordt gerepeteerd. Zo’n tachtig koorleden, velen op respectabele leeftijd. De doodgewone avond zal een rampzalige blijken. Bijna de helft van de koorleden wordt de weken erna ziek, zes koorleden overlijden.

,,De meeste zieken waren koffiedrinkers”, vertelt Eikelboom. ,,In de pauze bleef een groep in de repetitiezaal achter voor bier en fris. De koffie werd als altijd in een halletje geschonken. Van de bier- en frisdrinkers werd bijna niemand ziek. In die kleine koffieruimte naast de keuken ging het mis.’’

Lang loopt Eikelboom rond met een knagend schuldgevoel. Want mogelijk heeft hij het coronavirus naar Heerde gebracht. Op woensdag 19 en donderdag 20 februari is hij voor werk - hij handelt in houtpelletkachels - in Verona en Bergamo, twee Noord-Italiaanse steden waar het virus dood en verderf zaait. ,,Ik ben zelf ook ziek geweest, heb tien dagen koorts gehad. Lang heb ik gedacht: ben ik dan de bron geweest? Niemand van de andere koorleden was in Noord-Italië.’’

In ruim anderhalf uur werd er 631 keer gehoest

De volgende avond, op dinsdag 10 maart, zit de theaterzaal van dorpshuis De Heerd afgeladen vol. Zo’n honderdvijftig bezoekers kijken vanaf hun blauwbestofte stoeltjes naar het grote podium, waar burgemeester Jacqueline Koops een verhaal houdt over vliegveld Lelystad. De nieuwe luchthaven ligt niet om de hoek, maar de vliegroute pal over het dorp is veel inwoners een doorn in het oog.

Op deze avond, georganiseerd door de gemeente, volgt uitleg over een compensatieregeling voor huizen die door geluidsoverlast minder waard dreigen te worden. Op een videoregistratie van de bijeenkomst is te horen dat in ruim anderhalf uur 631 keer wordt gehoest. Sommige bezoekers blijven lang hangen in een hoestbui.

Drukke bijeenkomst

Jaap Kloosterziel (45) van actiegroep Red de Veluwe zit op de eerste rij, naast burgemeester Koops en wethouder Wolbert Meijer. ,,We mochten elkaar geen hand meer geven, dat was voor iedereen onwennig’’, herinnert hij zich. ,,Er werden grapjes over gemaakt. Veel mensen snotterden.’’ Een ander lid van de actiegroep wilde vooraf liever helemaal niet gaan. Zij ziet hoe een microfoon van hand tot hand gaat in de zaal. En hoe inwoners met dezelfde pennen protestbrieven ondertekenen. Ze voelt zich niet op haar gemak.

Op de eerste rij zit ook Hans van Ark (65). Hij is predikant en CDA-Statenlid in Gelderland. ,,Later die week kreeg ik last van een vervelend hoestje’’, vertelt hij. Dat het coronavirus die avond rondwaart, heeft hij niet door. ,,We gaven elkaar geen handen meer, daarmee dacht ik dat het goed was.’’ Hij wordt later ernstig ziek. Burgemeester Koops óók, net als wethouder Meijer en veel andere bezoekers.

Vooraf heeft de gemeente er geen seconde aan gedacht om de bijeenkomst af te blazen. ,,We volgden de richtlijnen van het RIVM. Bijeenkomsten als deze móchten toen nog gewoon’’, zegt burgemeester Koops.

Veel kerken in Heerde zijn op woensdag 11 maart nog open. Ook in de Kruiskerk is er die avond een dienst op de jaarlijkse Biddag voor Gewas en Arbeid. Als het kabinet een dag later alle bijeenkomsten met meer dan honderd personen verbiedt, gaat de kerk dicht. Dominee Weststrate: ,,Sindsdien zenden we onze diensten online uit, met een groepje van vijf, zes man in de kerk.’’

2. De ramp

Op vrijdag 13 maart constateert de GGD de eerste coronabesmetting in Heerde. Meteen vormt burgemeester Koops (50) een crisisteam. Maar ook zij voelt zich op dat moment niet goed. De dag na de Lelystad-bijeenkomst ging het mis. ,,Ik had ineens geen smaak meer, mijn eetlust was verdwenen en ik voelde me heel akelig. Ik dacht bij mijzelf: wat is dit? Gezien de incubatietijd heb ik het virus waarschijnlijk begin maart opgelopen. Waar? Geen idee.’’

Anderhalve week weet Koops door te werken, op veel paracetamol. Maar als ze hoge koorts krijgt, meldt ze zich ziek. ,,Ik heb een avond gehad dat ik dacht: ik kan zo wegzakken. Toen zei ik tegen mijn vriend: als het niet goed gaat, moet je 112 bellen. Dat was echt het dieptepunt.’’

Alles wordt anders

Terwijl het gemeentebestuur wekenlang onthoofd is, voltrekt zich in Heerde een ramp. In verpleeghuis Brinkhoven, middenin het centrum, wonen zeventig ouderen. Zorgbestuurder Jos Bleijenberg zwaait er nog maar twee weken de scepter. Op zondag 15 maart krijgt hij een telefoontje van zijn manager. ,,Jos, het is mis. We hebben op meerdere plekken in ons huis ernstige vermoedens van corona. Vier, vijf bewoners, op verschillende afdelingen.’’

,,Vanaf dat moment wist ik dat alles anders zou worden’’, zegt Bleijenberg. Bewoners met een vermoeden van corona gaan direct in isolatie. Ze worden niet getest, want testen zijn er niet. ,,Het virus was al ver. Brinkhoven staat middenin het dorp, familie loopt in en uit. Een aantal bewoners was nog mobiel en kwam veel buiten. De grenzen waren heel vloeiend.’’

De helft van de bewoners krijgt corona, 23 overlijden er. De doden tellen niet mee in de statistieken van het RIVM, omdat geen van de bewoners is getest. Op woensdag 18 maart gooit Bleijenberg het verpleeghuis dicht voor bezoek, een dag voordat minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid die maatregel landelijk invoert. Maar dan is het al te laat.

Explosieve stijging

In de dagen die volgen stijgt het aantal besmettingen in Brinkhoven explosief. Op vrijdag 27 maart zit de helft van het zorgpersoneel ziek thuis en slaat Bleijenberg alarm bij de Veiligheidsregio. Die komt met een onorthodoxe maatregel: inzet van het leger. Tien militairen nemen de verpleging van ouderen voor een deel over. ,,Ontzettend attente lui’’, zegt Gerrie Rozendal, wier vader wekenlang zorg krijgt van de militairen.

Op maandag 30 maart sterft bewoner Wim Wildeman (71). Zijn vrouw Hennie mag kort daarvoor afscheid nemen, ondanks het bezoekverbod. ,,Ik moest mij omkleden in de sluis bij de ingang’’, vertelt ze. ,,Ik kreeg beschermende kleding aan en mocht met niemand praten terwijl ik naar zijn kamer liep. Wim zat altijd met twee vrienden aan een tafel. De eerste overleed twee uur na Wim, de tweede de volgende ochtend. De ene na de andere lijkwagen kwam in die dagen aanrijden. Het leek wel oorlog.’’

Diezelfde maandag zwaait Geb Dokter (60) - rode fleecejas, spijkerbroek - naar zijn vader Henk (96) die voor het raam staat van zijn appartement op de eerste verdieping. Een fotograaf legt het tafereel vast. De vrouw van Henk is recent overleden. Hij kampt met een longaandoening en is kwetsbaar. ,,Hij zit alleen op zijn kamer, maar de kans op besmetting is groot’’, zegt zijn zoon. ,,Als het zo is, dan is het zo.’’ Ruim een week later overlijdt Henk Dokter.

Gerrie Rozendal (59) staat op zaterdag 4 april samen met haar broers in het bakje van een gele hoogwerker, op de stoep van Brinkhoven. De hemel is helderblauw, de temperatuur aangenaam. Terwijl in Heerde de ene na de andere inwoner aan corona bezwijkt, blijft de zon uitbundig schijnen. Rozendal en haar broers kijken vanuit het bakje naar hun vader Hennie Rozendal (83). Hij ziet er goed uit en glimlacht naar zijn kinderen. Maar echt praten lukt het trouwe koorlid van De Lofzang al niet meer. Hij sterft vijf dagen later.

Inzet van het leger

Terwijl Brinkhoven - vanwege de inzet van het leger - landelijk in het nieuws komt, is het drama in verpleeghuis Rehoboth in Wapenveld (gemeente Heerde) zo mogelijk nóg groter. Daar overlijden naar schatting dertig van de negentig bewoners.

De eerste coronadode daar is Jannie van de Worp (83). Op zondag 29 maart mag haar zoon Louis bij haar op bezoek. ,,Ik merkte niet dat ze ziek was. Ja, ze was een beetje benauwd. Maar ik kon goed met haar praten.’’ Toch is het een onwerkelijk afscheid. ,,In haar kamer moesten we beschermende kleding aantrekken: een pak, een bril en een mondkapje. Dat was voor haar heel gek, om ons zo te zien. Ze begreep het niet.’’

Henk van Essen (76) belt op dinsdag 7 april vanuit Rehoboth naar zijn zoon. ,,Ik ben zo moe’’, laat hij weten. De zeventiger is hartpatiënt en kampt met overgewicht, maar hij voelt zich begin april nog prima. Toch gaat het die avond opeens slecht. ,,Ik ga vroeg naar bed, ik ben echt niet in orde’’, zegt hij. Vier dagen later sterft hij op zijn kamer. Aan corona. ,,Het ging razendsnel’’, zegt zijn zoon.

Ook Diana Fredriks ziet haar vader, Willem de Groot (86), wegglippen door het coronavirus. De laatste twee dagen, voor hij op zaterdag 18 april sterft, mag zij hem opzoeken op zijn kamer. ,,Mijn broers en ik gingen afwisselend bij hem langs. Zaterdagavond belde de verpleging dat het heel slecht ging. Ik stapte op mijn fiets, trok mijn beschermende pak aan en stond even later voor zijn bed. ‘Pap, ik ben er hoor’, zei ik. Ik hoorde hem zuchten. En hij was weg. Hij overleed op dezelfde plek waar mijn moeder zeven weken eerder stierf. Het was ongelofelijk.’’

Meer besmettingen

Buiten de verpleeghuizen eist corona ook zijn tol. CDA-Statenlid Hans van Ark, die op de eerste rij zat bij de informatieavond over vliegveld Lelystad, is half maart ernstig ziek. Hij zit thuis met zware hoestbuien en hoge koorts. Zijn vrouw, muziekdocent en koordirigent, belandt met corona op de intensive care. ,,Bizar’’, zegt Van Ark. ,,Ze is 67 jaar en in een goede conditie. Het is niet te bevatten.’’

De jonge dominee Van der Graaf, vader van drie kinderen, wordt per ambulance afgevoerd naar het ziekenhuis in Zwolle. ,,Ik belandde in een oorlogsgebied: mensen stonden in een soort ruimtepakken aan mijn bed’’, herinnert hij zich. Inmiddels zit hij weer thuis. ,,De energie komt maar niet terug. Ik ben nog steeds aan het revalideren. Daarvoor ga ik naar een fysiotherapeut. Ik hoor het van meer ex-coronapatiënten: het herstel gaat héél langzaam.’’ In het dorp heerst diepe verslagenheid, ziet Van der Graaf. ,,In een paar weken zijn zó veel mensen overleden. Iedereen kent wel iemand. Een grauwsluier is op Heerde neergedaald.’’

3. De schuldvraag

Over schuld wordt liever niet gepraat. Het virus is Heerde overkomen. Toch vragen velen zich af hoe deze ramp heeft kunnen gebeuren. Waren de verpleeghuizen wel voorbereid op een uitbraak? ,,Deze crisis kent zijn weerga niet’’, zegt directeur Bleijenberg van Brinkhoven. ,,Zonder dat we het wisten, zat het virus plotseling overal in ons verpleeghuis. Wij konden enkel nog de schade beperken.’’

Vanaf zondag 15 maart begint het zorgpersoneel in Brinkhoven beschermende kleding te dragen, bij de verpleging van zieke ouderen. Bleijenberg herkent zich niet in geluiden over tekorten aan materialen. ,,Ik denk niet dat we tekort zijn geschoten.’’ Wel had hij personeel en bewoners sneller willen testen. In maart gingen de schaarse coronatesten naar de ziekenhuizen. ,,Het gebrek aan testen en beschermende kleding moet een cruciale rol hebben gespeeld bij de verspreiding van het virus’’, zegt burgemeester Koops.

Venijnige tweet

Op dinsdag 31 maart belooft zorgminister De Jonge dat alle zorgmedewerkers met klachten getest kunnen worden op corona. Een week later later stuurt bestuurder Wim Martens van zorggroep WZU Veluwe, waar ver-pleeghuis Rehoboth onder valt, een venijnige tweet over die belofte: ‘De waarheid is een enorm gebrek aan persoonlijke beschermingsmiddelen en een enorme bureaucratie om zorgmedewerkers te testen!’

Zijn tweet leidt tot een stortvloed aan instemmende reacties. Op zaterdag 11 april schuift Martens aan in talkshow Op1. Kort voor de uitzending krijgt hij een telefoontje van minister De Jonge, die hem toezegt dat het testen makkelijker wordt. Ook komt er een nieuw verdeelmodel, waardoor niet alle beschermingsmiddelen exclusief meer naar de ziekenhuizen gaan.

,,Wij zijn vanaf dag één bezig geweest om zelf spullen te kopen’’, vertelt Martens. Het eind maart opgerichte Landelijk Consortium Hulpmiddelen (LCH) laat hij links liggen. ,,Daar was toch niets te krijgen. Wij kochten rechtstreeks in bij onze normale leveranciers.’’ Schorten kostten voor de coronacrisis 68 eurocent per stuk, nu is Martens 4 tot 6 euro kwijt. ,,Alleen al in april hebben wij meer dan 100.000 euro uitgegeven aan persoonlijke beschermingsmiddelen. Voorheen gaven we daar nauwelijks geld aan uit.’’

Niet volgens richtlijnen

De nieuwe spullen in Rehoboth worden niet altijd volgens de richtlijnen gebruikt. Zo vertelt Diana Fredriks, die op donderdag 16 april bij haar doodzieke vader op bezoek mag, dat ze haar beschermende pak en mondkapje na het bezoek mee naar huis krijgt. ,,Er was te weinig, dus de volgende dagen moest ik hetzelfde pak en mondkapje dragen. Ik hing het pak thuis maar ergens te luchten.’’

Martens wijst naar het RIVM, dat steeds weer met nieuwe protocollen op de proppen kwam. Zo adviseerden premier Rutte en RIVM-directeur Van Dissel zorgpersoneel op donderdag 12 maart zoveel mogelijk dóór te werken, ook met klachten als verkoudheid en hoesten. ,,Dus medewerkers die hoestten of verkouden waren, moesten wél de huizen in’’, zegt huisarts Maarten Bijl uit Wapenveld. ,,Daardoor zijn veel kwetsbare mensen besmet geraakt en gestorven.’’ Later verandert het advies: verkouden zorgmedewerkers kunnen beter thuisblijven.

Huisarts Bijl, die dagelijks in een beschermend pak de stervende ouderen in Rehoboth bezoekt, ziet met eigen ogen dat het tekort aan beschermingsmiddelen onnoemelijk veel leed veroorzaakt. ,,Het is verwijtbaar dat er op het moment van de virusuitbraak geen landelijk depot was met mondkapjes en andere noodzakelijke spullen’’, zegt hij.

Bezoekverbod

Martens denkt dat bezoekers hebben bijgedragen aan de verspreiding van corona binnen de muren van Rehoboth. ,,Op dinsdag 17 maart voerden wij al een bezoekverbod in, twee dagen voor het landelijke verbod’’, zegt Martens. ,,Dat was nodig, omdat wij zagen dat een aantal bezoekers zich niet hield aan de regels die we een week eerder hadden opgelegd. De regel was toen dat er maximaal twee volwassenen bij een bewoner op bezoek mochten. Maar die regel werd met voeten getreden.’’

En zelfs ná de ramp in Rehoboth hebben familieleden moeite met het strenge bezoekregime. Op vrijdag 8 mei laat Martens hekken plaatsen om het verpleeghuis. Hij ziet dat familieleden via de tuin een bezoekje brengen aan bewoners op de begane grond, zonder 1,5 meter afstand te houden. Soms wordt er zelfs geknuffeld.

,,Ongelofelijk’’, vindt de zoon van Henk van Essen, die in april afscheid moest nemen van zijn zieke vader. Zijn moeder Annie - die dementerend is - blijft achter in Rehoboth. ,,Ik begrijp niet dat bezoekers zich niet aan deze simpele regels kunnen houden. Door bezoek kunnen mensen ziek worden. Deze ouderen zitten als ratten in de val.’’

‘Botte pech’

Volgens directeur Bleijenberg van Brinkhoven speelt ‘botte pech’ een grote rol bij de ramp. ,,Niemand in het dorp was zich ervan bewust dat er begin maart al mensen besmet waren. Daardoor kon het virus zich snel verspreiden. Dat Heerde een hecht dorp is met een bloeiend verenigingsleven, zal daar zeker aan hebben bijgedragen.’’

Dat denkt ook epidemioloog Hans Heesterbeek van de Universiteit Utrecht, als hij kennis neemt van de feiten. ,,Corona is als een sluipmoordenaar binnengedrongen. Een koorrepetitie, een inspraakavond, een kerkdienst: dat zijn ideale gebeurtenissen voor superverspreiding. Er waren begin maart al inwoners met milde symptomen. Die zijn dan onbewust besmettelijk, en blijven niet thuis. Zo kon het virus zich als een lopend vuurtje verspreiden.’’

Terwijl het virus in de rest van het land inmiddels flink is verdrongen, vreest burgemeester Koops - zelf nog altijd niet helemaal hersteld - elke dag nieuwe besmettingen. Niet voor niets, want Heerde is nog altijd een van de plaatsen met de meeste nieuwe coronabesmettingen. Op vrijdag 15 mei blijken nog eens vier inwoners met corona in het ziekenhuis te zijn opgenomen.

Plek geven

De verslagenheid in het dorp is groot. Wie langs verpleeghuis Rehoboth loopt, ziet dat veel kamers leegstaan. Waar vóór de virusuitbraak planten en bloemen de vensterbanken sierden, is het nu zwart achter de ramen. ,,Ik zie de gezichten voor me’’, zegt dominee Van der Graaf over de tientallen dodelijke slachtoffers. ,,Blijkbaar is de mens heel kwetsbaar en broos: er hoeft maar een virus rond te waren, en je leven is voorbij.’’ Koorleider Martin Eikelboom houdt zich vast aan zijn geloof in God. ,,De doden hebben het beter dan wij hier.’’

Hoe moet Heerde verder? ,,Als de crisis achter de rug is, wil ik kijken hoe we deze ramp een plek kunnen geven’’, zegt de burgemeester. ,,Met een monument in het dorp, en een herdenking. Daar moeten we het met elkaar over hebben. Want ook over honderd jaar zal deze crisis worden herinnerd.’’

menu