Foto ter illustratie.

Smetvrees in coronatijd. Kijk uit: je kunt dwanggedachten ontwikkelen door veel handen wassen

Foto ter illustratie. Shutterstock

Met een angststoornis heb je het tijdens de coronacrisis extra zwaar. Het aantal mensen met dwanggedachten, zoals smetvrees, kan door het virus zelfs oplopen. Valt er wat aan te doen?

Naar schatting 2 tot 3 procent van de Nederlanders heeft last van een angst- of dwangstoornis. Zij besteden meer dan anderhalf uur per dag aan hun smetvrees, controledwang en of orde- en symmetriedwang – de meest voorkomende vormen van een obsessievecompulsieve dwangstoornis (OCD).

Corona kan dat verergeren, geven betrokken behandelaars wereldwijd aan. Eén van hen is klinisch psycholoog Yvette van der Pas (61), co-auteur van het net verschenen boek Doorbreek je dwang .

Hoe loop je zoiets op?

,,Er is niet één oorzaak aan te wijzen. In de psychiatrie gaan we uit van een model waarbij genetische aanleg een rol kan spelen – soms heeft een hele familie er last van – maar je kunt het ook overnemen van een naaste die je het ziet doen. Sommigen ontwikkelen het als kind, anderen pas op latere leeftijd. Het kan worden uitgelokt door een ingrijpende gebeurtenis. Een dwangstoornis ontwikkelt zich langzaam, waardoor het lang kan duren voordat het in de gaten loopt.’’

Krijgen door corona meer mensen angst- en dwangstoornissen?

,,Ik kan me voorstellen dat Covid-19 een uitlokkende factor is en bijvoorbeeld het aantal mensen met smetvrees doet stijgen. We moeten onze handen stukwassen, schoon en hygiënisch zijn. Dat kan uitgroeien tot dwingende schoonmaakrituelen die iemand voor corona niet had.’’

Hoe erg kan het worden?

,,Sommige mensen zijn er 24 uur per dag mee bezig. Ik had een patiënt die met een centimeter de afstand tussen de stoelen en tafels opmat, omdat die overal precies hetzelfde moest zijn. Een ander durfde geen mes aan te raken omdat ze bang was dat ze dan iemand zou neersteken. En een van mijn patiënten was bang dat ze in haar slaap iemand had vermoord en zocht elke ochtend op het nieuws of er in de omgeving een moord was gepleegd. Daarom legde ze een natte dweil naast haar bed en sloot de deur met twee kettingen.’’

Heb je zelf in de gaten dat die gedachten irreëel zijn?

,,Als iemand tien keer achter elkaar dezelfde was in de wasmachine stopt, weet diegene vanbinnen wel dat het niet nodig is, en toch kan hij of zij het niet laten. Dit is een kwellende en schaamtevolle stoornis, daarom proberen veel dwan-gers hun gedrag verborgen te houden. Ik had eens een man in behandeling die overdag werkte en ’s nachts in de weer was met zijn schoonmaakdwang. Hij sliep dus niet en raakte overspannen. Gemiddeld duurt het tien jaar voordat iemand hulp zoekt; veel dwangers zijn bang dat anderen hen als volslagen gestoord zien. Het zijn gewone mensen met een gezin en werk.’’

Wat doet het met je relatie?

,,Vaak groeien de partner en de kinderen helemaal mee in de dwang. Ik zag ooit een echtpaar, van wie de man nog maar een hoekje op de tafel had voor zijn drankje en sigaretten; de rest van de tafel mocht hij niet aanraken van zijn vrouw met smetvrees. Hij en hun kind moesten bij thuiskomst hun kleren uittrekken, douchen en een huispak aantrekken. Dat houd je niet vol. Vaak is dat een reden waarom mensen uiteindelijk hulp zoeken: omdat hun naasten eronder lijden.’’

Wat valt eraan te doen?

,,Een mens heeft neurale verbindingen in zijn hoofd. Als je hetzelfde gedrag vaak uitvoert, ontstaat als het ware een snelweg voor die handeling. Met behulp van cognitieve gedragstherapie kun je nieuwe wegen aanleggen, waardoor de oude paden in onbruik raken. De patiënt wordt blootgesteld aan datgene waar hij bang voor is, zonder de handeling uit te voeren, en dan blijkt dat de ramp zich niet voltrekt. Ik spreek bijvoorbeeld af dat iemand de tafel moet aanraken en dan zijn trui, en pas over een uur een schone mag aantrekken.’’

,,Of ik laat iemand met een mes tegenover me zitten en zeggen: ‘Ik steek je dood’. Zulke oefeningen moeten worden opgebouwd en net zo vaak worden herhaald tot iemand gelooft dat het écht veilig is om de ‘vieze’ tafel of een mes aan te raken. Er blijft altijd een kans op terugval, al krijgen veel patiënten het met de juiste behandeling goed onder controle.’’

menu