De oude melkfabriek in Rinsumageest.

Mijn Streek: Fietsen onder Ruurd Wiersma's blauwe hemel

De oude melkfabriek in Rinsumageest. Foto: Marcel van Kammen

Schilderen vormde voor Ruurd Wiersma (1904-1980) een uitlaatklep, in zijn huis in Burdaard beschilderde hij alles wat los en vast zat. Veel taferelen hebben te maken met zijn werk als melkvaarder. Sjerp Tolsma leidt rond door de omgeving waarin Wiersma leefde.

,,Het is er niet meer, was ik al bang voor.” Met de fiets in de hand staat Sjerp Tolsma (1953) op de weg naast de Aldtsjerkster feart. Hij wijst naar de nieuwe beschoeiing voor de boerderij aan de overkant van het water. De wal is recentelijk opgehoogd zodat de vaart pieken in de waterafvoer beter kan verwerken.

De grond kleurt donker, wacht op het moment dat het graszaad ontkiemt, een eerste zweem groen breekt al voorzichtig door. ,,Hier was dus nog zo’n mooi plekje, een steiger waar melkbussen werden neergezet. Twee jaar geleden, toen Leeuwarden-Fryslân culturele hoofdstad was, was er varende theatervoorstelling over Ruurd Wiersma. Die deed dit plekje aan. Vroeger had elke boerderij hier in de omgeving zo’n aanlegplek voor de melkvaarder, nu geen enkele meer, ik zou er in elk geval geen meer weten. Heel jammer.”

(Tekst gaat verder onder de foto)

loading

Tolsma is bestuurslid en vrijwilliger bij het Ruurd Wiersma Hûs in Burdaard. Hij bedacht ,,een leuk rondje” door de omgeving waarin de ‘schilderende melkvaarder’ Ruurd Wiersma leefde en werkte. Een route langs water en twee melkfabrieken. ,,Mensen hebben er tegenwoordig geen weet meer van hoe fysiek dat werk was”, schetst Tolsma het harde melkvaardersbestaan.

,,Moest je bij een stuk of zes, zeven boeren melk halen, bij elk een stuk of vijf, zes bussen. Voer je dus met een dikke dertig volle melkbussen over het water. En dat tweemaal daags hè, vergeet dat niet. En eerst ook nog zonder motor, dus door te bomen of te roeien. En wat dacht je hoe het ging als het begon te vriezen? Ook dan moest de melk naar de fabriek. Als het ijs maar sterk genoeg was, kon het met de slee.”

Overdonderd

Maar het is niet om zijn werk als melkvaarder dat Ruurd Wiersma een museum heeft. Voor de start van de tocht leidde Tolsma er rond. Amper een voet over de drempel ben je al overdonderd: wat bracht de inwoner van Burdaard ertoe alles wat los en vast zat in zijn woning van top tot teen te beschilderen, en dan ook nog in zo’n karakteristieke stijl?

Wiersma, leren we al snel, is een dankbaar onderwerp om over te vertellen, en Tolsma weet een verhaal te brengen. ,,In deze ruimte heeft Wiersma het aardse voor het hemelse verruild”, trapt hij af, zittend aan de eettafel, een beetje achterover, zoals hij later ook op de fiets zit. Zo nu en dan staat hij op, om een detail op een van de muren te laten zien waarop Wiersma zijn vier jaargetijden schilderde.

(Tekst gaat verder onder de foto)

loading  

Als hij weer terugloopt naar de tafel, bekruipt het gevoel je dat de voormalige bewoner zelf zomaar het vertrek zou kunnen binnenlopen om aan te schuiven. Op ,,misschien een kleinigheidje na” is de kamer nog precies zoals Wiersma er woonde, verzekert Tolsma. Wijzend naar de muur waarop Wiersma de herfst afbeeldde, een waterrijk landschap: ,,Dat is de omgeving van de Moark, daar fietsen we dadelijk doorheen.”

Tolsma legt uit waarom Wiersma’s werk tot de naïeve schilderkunst behoort, wijst op het onjuiste gebruik van perspectief, hoe alle objecten los van elkaar geschilderd zijn, hoe de maker zaken die hij belangrijk vond groter maakte dan andere, het gebruik van vooral primaire kleuren. ,,Blauw was Wiersma’s lievelingskleur.” Dan, om Wiersma’s karakter te benadrukken: ,,Hier kwamen weinig mensen over de vloer. Ik zeg er altijd bij: hij deed dit niet voor jou en mij.”

Frustraties

Het verhaal over Wiersma boeit. Waarschijnlijk door de rafelige, schurende randjes. Het vertelt over de omgeving, de sfeer in de dorpen in Noordoost-Friesland pak ‘m beet een kleine eeuw geleden, de beklemmende sociale controle van destijds. Wiersma’s wieg stond in Rinsumageest. De gereformeerde kerk moest het bij hem ontgelden.

(Tekst gaat verder onder de foto)

loading

De zelfmoord van zijn moeder – zes van haar negen kinderen overleden vroegtijdig – weet hij aan de kerk, ,,de ouderling kwam langs met de mededeling dat ze meer kinderen moest krijgen”. Net als het stuklopen van zijn eerste relatie, ,,zij was hervormd, daar werd Ruurds vader op aangesproken.” Veel frustraties, afgaande op wat Tolsma vertelt. ,,Moeilijk in de omgang met vrouwen, in het dorp werd hij gemeden, ‘Boze Ruurd’ luidde zijn bijnaam.”

Wiersma ging ‘zwerven’. Trok in 1931 naar Noord-Holland, werd in de oorlog tewerkgesteld in Duitsland, keerde terug in Rinsumageest, handelde in meubels, werd weer melkvaarder, eerst voor de melkfabriek in Bartlehiem en later voor die in Giekerk. Schilderen werd in de jaren vijftig zijn uitlaatklep. Maar de verhuurders waren niet te spreken over zijn drang de muren te beschilderen. Twee keer leidde het tot een verhuizing. Pas toen hij in Burdaard in 1964 een huis kocht, kon hij zijn gang gaan.

(Tekst gaat verder onder de foto)

loading

Omgevallen melkbus

Een kleine tien jaar voor zijn dood werd hij als kunstenaar ontdekt, was toen al geen melkvaarder meer. Tolsma: ,,Pas de laatste jaren van zijn leven schilderde hij op hardboard, door kunstkenners daartoe aangemoedigd.”

Ondanks dat hij niet meer naar de kerk ging, bleef de bijbel belangrijk. ,,De Hof van Eden, met Adam en Eva die snoepen van de boom van de kennis van goed en kwaad, en de engel met het zwaard in de hand, schilderde hij minstens dertig keer.”

Tolsma wijst ook nog op een detail op een ander schilderij, dichter uit de eigen omgeving: ,,Zie je die omgevallen melkbus? Wiersma had geregeld bonje met de boeren. ‘Hadden ze weer een melkbus laten omdonderen, kreeg ik de schuld’, zei hij.”

Museum Ruurd Wiersma Hûs is door de maatregelen rond corona alleen op reservering te bezoeken. Van 1 april t/m 30 september op di t/m zo 13.00-14.00 uur en 15.00-16.00 uur.

Van 1 oktober t/m 31 maart uitsluitend op afspraak. Ruurd Wiersmapaad, 9111 HS Burdaard. 0519-332334 of 06 22543932 Entree 3,50 euro

menu