Koning Willem-Alexander en koningin Maxima tijdens de Nationale Dodenherdenking op de Dam.

Na dé speech: hoe Willem-Alexander begint aan een nieuwe versie van de geschiedenis

Koning Willem-Alexander en koningin Maxima tijdens de Nationale Dodenherdenking op de Dam. Foto: ANP

Op een lege Dam, maar voor de ogen van miljoenen tv-kijkers, plaatste koning Willem-Alexander opeens een kritische bespiegeling bij het optreden van zijn overgrootmoeder Wilhelmina in de oorlog. ,,Deze generatie stelt vragen die de generaties hiervoor niet hebben gesteld”, reageren historici.

Nog nooit was de Dam zo leeg als tijdens de Dodenherdenking van 2020. Maar de woorden die koning Willem-Alexander op maandagavond 4 mei, even na achten, sprak, vervlogen niet in de wind over de verlaten keitjes. Ze bleven hangen, als kleine ankertjes in een nieuwe versie van de geschiedenis.

Dit is wat Willem-Alexander, sinds zeven jaar koning der Nederlanden, zei over de rol van zijn familie in de Tweede Wereldoorlog: ,, Medemensen, medeburgers in nood, voelden zich in de steek gelaten, onvoldoende gehoord, onvoldoende gesteund, al was het maar met woorden. Ook vanuit Londen, ook door mijn overgrootmoeder, toch standvastig en fel in haar verzet. Het is iets dat me niet loslaat.”

loading

De koning speelt ermee in op een discussie die de afgelopen jaren sterker is geworden: wat was nu precies de rol van zijn overgrootmoeder, koningin Wilhelmina, in die oorlog? En heel specifiek: waarom zei ze in haar ballingschap in Londen zelden iets over de vervolging van de Joden? Waarom trok ze in haar 31 toespraken voor Radio Oranje wel fel van leer tegen de nazi’s, maar waarschuwde ze Joodse Nederlanders niet keer op keer voor het gruwelijke lot dat hun te wachten stond bij deportatie?

De (inmiddels overleden) biografen van Wilhelmina, Cees Fasseur en Nanda van der Zee, kijken daar verschillend naar. Fasseur stelde dat Wilhelmina waarschijnlijk pas laat van de echte omvang van de Jodenvervolging heeft afgeweten. Van der Zee concludeerde dat Wilhelmina zich vooral zorgen maakte over haar eigen veiligheid en het voortbestaan van de monarchie.

,,Dat Wilhelmina zelden over de Jodenvervolging sprak, wordt al zo lang als vreemd gezien. Dat dat nu wordt benoemd door haar eigen achterkleinzoon is heel belangrijk! Willem-Alexander doet echt iets aan de geschiedenis”, zegt historica en koningshuiskenner Dorine Hermans. ,,Waarom hij dat nu opeens doet? Ik denk dat het hem oprecht dwarszit. Hij heeft geschiedenis gestudeerd, hè.”

Na Rutte, nu de koning

Het past in een patroon, ziet Frank van Vree, directeur van het NIOD (Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies). ,,Het was een stevige en verrassende toespraak. Bij mijn weten heeft nog niemand van de familie deze kritiek geleverd op het handelen van Wilhelmina. Maar Willem-Alexander is niet de enige die nu een nieuw standpunt inneemt.”

Zo bood premier Rutte in januari tijdens de Nationale Holocaust Herdenking excuses aan voor het handelen van de Nederlandse regering in en na de oorlog. ,,Het was alles bij elkaar te weinig. Te weinig bescherming. Te weinig hulp. Te weinig erkenning”, zei hij toen. En in 2018 besloten de Nederlandse Spoorwegen alsnog, 70 jaar na dato, geld uit te keren als genoegdoening aan slachtoffers en nabestaanden van de treintransporten naar Nederlandse interneringskampen.

,,Dit is een periode waarin instellingen en overheden, en nu dus ook het koningshuis, opnieuw in de spiegel van de geschiedenis kijken en zich de vraag stellen: wat was onze rol tijdens de oorlog eigenlijk?”, zegt Van Vree. ,,De koning was in januari bij het Wereld Holocaust Forum in Israël, het zou goed kunnen dat dat van invloed is geweest. Premier Rutte en de koning zijn ook ongeveer even oud, en hebben allebei geschiedenis gestudeerd: zij stellen vragen die de generaties hiervoor niet durfden of wilden stellen. Deze jongere generatie is niet bang die vragen te stellen.”

Erkenning voor Joodse gemeenschap

Die vragen komen nu de laatste overlevenden van de oorlog er nog net zijn. Ook dat, het 75-jarige jubileum van de bevrijding, maakte het moment van de speech van Willem-Alexander zo bijzonder. ,,Hoe ouder de mensen worden, hoe vaker ze weer terugdenken aan de oorlog”, zegt Eddo Verdoner, voorzitter van het Centraal Joods Overleg (CJO). ,,Dat de koning op dit moment dit zei over zijn grootmoeder, en het taboe daarop verbrak, was echt een mijlpaal voor de Joodse gemeenschap. Het geeft erkenning. Het geeft ook zijn innerlijke strijd weer, want het moet heel moeilijk zijn om iets over je eigen familie te zeggen.”

Het was voor Verdoner overigens niet alleen de alinea over Wilhelmina die de toespraak van de koning zo indrukwekkend maakte. ,,Maar ook hoe hij beschreef hoe de Jodenvervolging stapje voor stapje ging.”

Dat laatste deed de koning zo:

,,Niet meer naar het zwembad mogen. Niet meer mogen meespelen in een orkest. Niet meer mogen fietsen. Niet meer mogen studeren. Op straat worden gezet. Worden opgepakt en weggevoerd. Sobibor begon in het Vondelpark. Met een bordje: ‘Voor Joden verboden’.”

Hij gaf er een waarschuwing voor de toekomst bij: ,, Nu, 75 jaar na onze bevrijding, zit de oorlog nog steeds in ons. Het minste wat we kunnen doen is: niet wegkijken. Niet goedpraten. Niet uitwissen. Niet apart zetten. Niet ‘normaal’ maken wat niet normaal is.”

menu