Nationaal Archief maakt zwarte bladzijde openbaar: moreel dilemma Srebrenica

Vóór het kabinet Dutchbat naar Srebrenica stuurde, worstelden ministers al met het lot van de belegerde stad in voormalig Joegoslavië, blijkt uit notulen van het Nationaal Archief. Betekende het halen van vluchtelingen meewerken aan etnische zuivering? Of zou daarmee erger worden voorkomen?

De VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR mocht in april 1993 van de Servische bezetters geen hulp bieden, maar wel lege vrachtwagens sturen om vluchtelingen te halen. Dat vertelde toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Pieter Kooij-mans (CDA) tijdens de ministerraad van 2 april 1993, zo blijkt uit notulen uit het Nationaal Archief die gisteren na 25 jaar openbaar werden. De VN weigerde dat, omdat het niet wilde meehelpen aan etnische zuivering.

Openlijke twijfel

Met name PvdA’er Ien Dales, minister van Binnenlandse Zaken in kabinet-Lubbers III, worstelde met het conflict en twijfelde openlijk aan de – in haar ogen – afwachtende Nederlandse opstelling. Zij wilde niet uit het oog verliezen ‘dat velen daar nu sterven’. ,,Nederland kan dat niet met schone handen laten gebeuren. Bij de aanloop naar en het begin van de Tweede Wereldoorlog is ook te lang de ogen gesloten voor wat er gaande was’’, tekende de notulist bij de ministerraadsvergadering uit haar mond op. En: ,,Zij vraagt of Nederland kan blijven zwijgen.’’

Volgens haar CDA-collega Kooijmans was er sprake van een ethisch dilemma, waarvoor ‘niet is gekozen’. ,,De omstandigheden zijn opgedrongen.’’ Op dat moment – voorjaar 1993, ruim twee jaar voor de val van de enclave – zou het sturen van vrachtwagens door de UNHCR gelijkstaan aan het meewerken ‘aan de strategie van de Bosnische Serviërs’. De VN-vluchtelingenorganisatie zou daarmee ‘tot werktuig worden van degenen die de misdrijven begaan’.

Gevaar van niet-ingrijpen

Dales wees op het gevaar van níet ingrijpen. ,,Dan wordt weliswaar niet meegewerkt aan etnisch zuivering, maar wel aan uitroeiing.’’ Volgens haar is het ‘niet aanvaardbaar om genoegen te nemen met de gedachte dat Nederland zich daar waar mogelijk inspant, maar te kiezen voor een benadering dat niet zal worden meegewerkt aan etnische zuiveringen.’

Met de kennis van nu is die constatering van Dales een wrange. Ze stierf plotseling in 1994 en maakte niet meer mee hoe in juli 1995 de door Dutchbat beschermde moslimenclave Srebrenica viel. Zeker zevenduizend moslimmannen vonden er de dood. Zelf zei ze in 1993 al dat ‘in historisch perspectief zal worden beoordeeld’ hoe de landen zich hebben opgesteld in het etnische zuivering versus uitroeiing-dilemma.

Notulen

De notulen van de ministerraad uit 1993 schetsen hoe Nederland – in de woorden van minister-president Ruud Lubbers – ‘tot alles bereid is indien dat technisch mogelijk is’ als het gaat om militair ingrijpen in voormalig Joegoslavië. Het liefst stuurde het kabinet het bataljon van de luchtmobiele brigade naar ‘midden-Bosnië’. ,,De Nederlandse voorkeur gaat ernaar uit om de eenheid zoveel mogelijk in een aaneengesloten gebied te laten optreden’’, zei PvdA-minister van Defensie Relus ter Beek in november 1993. ,,Dat is echter geen absolute voorwaarde.’’

Ook de aflossing van de Canadezen in Srebrenica was een optie. Met een relatief gering aantal van 150 militairen slaagden zij erin Srebrenica als ‘veilig gebied’ te handhaven. Het kabinet putte daar hoop uit. ,,De Serviërs blijken dus terughoudend te zijn met het aanvallen van VN-troepen’’, constateerde minister Kooijmans tevreden.

Harde kritiek

De rol van de internationale gemeenschap – de houding van de VS, de rol van de Verenigde Naties en de NAVO – zat daadkrachtig ingrijpen dwars. Lubbers uitte in mei 1993 harde kritiek in de richting van de NAVO. Er was volgens hem ‘behoefte aan een grotere inbreng van de NAVO’. ,,Deze wordt echter niet geleverd.’’ Lubbers weet dat aan het feit dat na de Koude Oorlog ‘nooit is overwogen wat de nieuwe rol van de NAVO zou moeten zijn’. ,,Thans doet de situatie zich voor dat formeel niemand verantwoordelijk is en blijkt de NAVO als geheel geen overeenstemming over het te voeren beleid te kunnen bereiken.’’

Toon reacties

Word wakker met het belangrijkste nieuws uit het Noorden met onze ochtend-nieuwsupdate.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement.