Thomas Erdbrink 'onze man in Teheran' is nu 'onze man in Amsterdam':

Thomas Erdbrink vaart door Amsterdam: ,,,Iran is een extreem land, maar Nederland is óók extreem maar dan totaal de andere kant op. Foto: Huib Nederhof

Na twintig jaar ‘onze man in Teheran’ te zijn geweest, vestigde Thomas Erdbrink (44) zich recent in Amsterdam. ,,Als ik in Iran was blijven vasthouden aan mijn Nederlandse normen en waarden, was ik gillend gek geworden."

Vrijdagmiddag 15.00 uur, de afgesproken tijd voor het interview in een café in het centrum van Amsterdam, maar geen spoor van Thomas Erdbrink. Terwijl hij nog had laten weten op een steenworp afstand hiervandaan te wonen, op een woonboot. Om 15.15 uur nog niet. 15.25 uur, een appje: O jee, een crisis. Ik leg het zo uit. Ik kom er nu aan.

Een onvrijwillige duik in het water

Om 15.45 uur komt hij het café binnenlopen met een verhaal dat zo in een stripboek past. ,,De woonboot heeft een klein extra bootje en daar ging ik met mijn vriend Jan Dirk mee varen. Toen ik hem vervolgens thuis had afgezet, kwam ik erachter dat Jan Dirk de sleutel van de woonboot nog in zijn zak had. Omdat zijn fiets niet thuis stond, moest hij met een Uber de stad door dat duurt eeuwig. Eenmaal op de kade gooide hij me de sleutel toe en die valt zo, ploemp, in het water. Gelukkig zat er een kurk als sleutelhanger aan, maar evengoed moest ik in de gracht springen om de sleutel op te vissen, douchen, omkleden en hiernaartoe." Verontschuldigende lach. ,,Daarom duurde het wat langer."

Welkom in Nederland; het land waar je woonbootsleutels in de gracht vallen en je vervolgens in korte broek op een ov-fiets stapt om naar een terras te snellen met uitzicht op de zonnige Amstel. Het contrast met Teheran kan haast niet groter; de hoofdstad van Iran was de plaats waar Erdbrink op zijn 24ste naartoe verhuisde en die twintig jaar lang de arena was voor zijn journalistieke verhalen.

Correspondent voorThe New York Times

Hij maakte de serie Onze man in Teheran, schreef columns voor de Volkskrant en was als correspondent voor The New York Times twaalf jaar lang een van de weinige journalisten die vanuit Iran zelf verslag deed. Zijn niet-aflatende missie was om het verhaal van de gewone Iraniër te vertellen, om een ander beeld te schetsen dan dat van dat ‘gevaarlijke en enge land met die extreem islamitische leiders’. Zijn vrouw Newsha en haar familie waren meermaals onderwerp van zijn verhalen en zij zorgden ervoor dat Iran echt Erdbrinks thuis werd.

Zo was het, tot begin 2019. De opgelopen spanning tussen de Verenigde Staten en Iran leidde ertoe dat Erdbrinks persaccreditatie niet werd verlengd. ,,Zonder zo’n vergunning kun je niks: dat is als rijden zonder rijbewijs", verduidelijkt hij.

Een jaar lang kon Erdbrink zijn werk niet uitvoeren. Na dat jaar, zonder uitzicht op verandering van de situatie, nam hij per 1 mei een nieuwe baan aan voor The New York Times: bureauchef Noord-Europa, waarbij hij als verslaggever Nederland en Scandinavië onder zijn hoede heeft. Zijn eerste verhalen over de vrije houding van de Zweedse overheid ten opzichte van het coronavirus en een onopgeloste moordzaak in Noorwegen hebben inmiddels in de krant gestaan.

Hoe ziet uw leven er momenteel uit?

,,Ik reis als een soort nomade tussen Nederland, Scandinavië en Iran, daar woont Newsha, al is ze nu voor drie weken in Amsterdam. Nederland is in principe mijn basis en van daaruit ga ik telkens voor een of twee dagen op pad voor verhalen. Dinsdagochtend was ik nog in Kopenhagen voor een verhaal over een Deens educatief kinderprogramma. Daarin zien 8 tot 13-jarigen blote mensen en daar stellen ze dan vragen over op tv; zo deseksualiseren ze het menselijk lichaam. Interessant en grappig, het zegt veel over de Deense cultuur, maar ik dacht ook: oké, dit voelt wel echt als werk."

In Iran voelde uw baan niet als werk?

,,Dat was een totaal ander gevoel. Zo’n Deens verhaal is niet waar mijn hart ligt. Mijn missie was altijd om het verhaal te vertellen van de gewone man in Iran, want dat wordt tot op heden door niemand anders verteld. Het werk waar ik het trotst op ben, gaat daarover. Bovendien had ik in Iran een totaal andere manier van werken. Ik heb daar twintig jaar op een vaste plek gewoond en I was living the story , zoals dat zo mooi heet. Ik heb er lief en leed gedeeld, ben naar feesten geweest, naar begrafenissen en dat deelde ik met mijn publiek. Nu ben ik als een toerist die van hotel naar hotel reist, zonder dat ik ergens ben geworteld en zonder te weten hoe lang ik dit doe."

Hoe gaat u om met zo’n onzekere toekomst?

,,Ik heb er één dag stress van gehad, toen ik net wist dat mijn vergunning niet zou worden verlengd. Ik zat op mijn kantoor werkelijk tollend achter mijn laptop, alleen maar denkend: wat nu, wat nu, wat nu? Toen werd het vier uur ’s middags en sprak ik mezelf toe: ‘Thomas, dit kun je morgen niet zo herhalen. Serieus. Het is héél slecht dat je niet kunt werken, maar dan moet je nu de dingen doen die je nooit kon doen omdat je altijd aan het werk was.’ Dus ik heb mijn laptop dichtgeklapt, ben naar het winkelcentrum gereden voor een kop koffie, heb een praatje met mijn buurman gemaakt en dacht: nou, dit is het dan nu."

Kunt u zo snel schakelen?

,,Ja. Ik kan wel roepen dat het een schande is, maar ik ben een realist: Iran is nou eenmaal een land waar dit soort dingen gebeuren. Het leven in Iran gooit je lukraak allerlei verschrikkingen toe en daar heb je maar mee te dealen. In die zin heb ik nog geluk gehad dat het zo lang heeft mogen duren. Mijn journalistieke missie had ik nog graag een tijdje willen voortzetten, maar die missie is na twintig jaar ook gewoon geslaagd. Ik kijk er voldaan op terug. En over Oslo en Helsinki zijn ook interessante verhalen te vertellen."

Erdbrink vertelt het met een opgewekt-nuchtere houding, lichte oogopslag en z’n kenmerkend hese stem met Leidse ‘r’. Zijn antwoorden zijn serieus en inhoudelijk, maar de humor is nooit ver weg. Als hij iets plechtigs dreigt te zeggen, wordt dat meteen afgezwakt met een opmerking over ‘goeroe Thomas’ die een hekel heeft aan klinkende semifilosofische waarheden. Ondertussen bestelt hij een caesar salad als verlate lunch. Knikkend naar de interviewer: ,,Sorry, dit is heel vervelend voor jou, moet je zo een bandje terugluisteren terwijl ik een salade zit weg te knagen."

Erdbrink ziet in Nederland extreme georganiseerdheid en welvaart

Uitkijkend op de Amstel zegt Erdbrink het ook wel weer leuk te vinden terug te zijn in Nederland. Hij kan makkelijker even bij zijn ouders in Leiden op bezoek, treft oude vrienden uit zijn middelbareschooltijd in de kroeg. En na twintig jaar afwezigheid kan hij zijn geboorteland met een ‘buitenlandersblik’ bekijken. Wat hij dan ziet? Extreme georganiseerdheid en welvaart.

 ,,Iran is een extreem land, maar Nederland is óók extreem maar dan totaal de andere kant op. De hele economie wordt hier, nu met die corona, gecompenseerd uit de grote spaarpot van de overheid. Dat is ongelooflijk bijzonder; dat gaat om gigaveel geld. Nederland is nog nooit zo rijk geweest, maar mensen voelen dat niet zo. Dan is er nog het racismedebat, het klimaat. Wat dat betreft is het een bijzondere tijd om hier te zijn."

Erdbrink vertrok destijds uit Nederland omdat hij het gevoel had dat het land ‘af’ was, hij zocht een plek die hem meer tegengas zou bieden. Als hij zijn 24-jarige zelf zou kunnen teleporteren naar deze huidige tijd, zou hij dan óók zijn vertrokken?

Een ongewenst werkloos jaar

 ,,Jazeker", zegt hij grijnzend. ,,Ja, dit is nog steeds te af voor mij. Ik word daar een beetje kriebelig van, ik word meer aangetrokken door moeilijke plekken waar avontuur te beleven valt. Daarbij denk ik dat het voor iedereen goed is een tijdje in het buitenland te wonen, het heeft mij enorm veranderd in ieder geval. Door te leven in Iran ben ik geduldiger geworden, socialer, ik kan mezelf makkelijker wegcijferen, mijn ego is gehalveerd. Al zijn die veranderingen ook gewoon praktisch geweest: als ik in Iran was blijven vasthouden aan mijn Nederlandse normen en waarden, was ik na een maand gillend gek geworden."

loading  

Even later komt het gesprek weer op de verloren persaccreditatie en zijn ongewenst werkloze jaar. Erdbrink vertelt dat hij het incident misschien ook kan relativeren omdat er in diezelfde periode in zijn privé-situatie ernstiger dingen aan de hand waren. De vader van Newsha overleed en kort daarna kreeg een vriendin en huishoudelijke hulp, die acht jaar lang elke dag bij Erdbrink en zijn vrouw in huis kwam, een auto-ongeluk dat ze niet overleefde.

Hoe heeft u die periode beleefd?

,,Het was klap na klap. Mijn schoonvader zag ik zeventien jaar lang iedere dag. Hij had zelfs een kamer in mijn kantoor, waar hij zijn eigen dingen regelde. Het was de man die zijn gezin en daarmee zijn land voor mij had geopend en die valt dan pats-boem op zijn 64ste dood neer, hartaanval. Als je zoiets meemaakt, is het heel makkelijk dingen in perspectief te zetten. Het is een enorme levensles geweest om in te zien dat ja jezus, nu klink ik wel heel; alles vergankelijk is. Dat mensen niet altijd maar naast je blijven staan en je dus tijd met ze moet doorbrengen zolang ze er zijn. Daarom is het ook fijn om nu in Nederland te zijn en mijn ouders te kunnen zien, op een andere manier dan hiervoor. Niet even snel-snel eten, hoe gaat het, hoe was het weekend? Ik probeer nu te koesteren wat ik heb, want dat blijft niet voor eeuwig zo. Leven jouw ouders nog? Ja? Daar mag je blij mee zijn, daar mag je écht blij mee zijn. Mijn vrouw mist haar vader iedere dag en heeft ook nog het gevoel dat ze geen afscheid van hem heeft kunnen nemen omdat ze toen het gebeurde in het buitenland zat. Dat is zo pijnlijk."

Na een korte stilte: ,,Ik voel me een beetje bezwaard om erover te praten. Iedereen maakt in zijn leven mee dat hij dierbaren verliest en ik wil mijn ervaring niet bijzonderder maken dan die van andere mensen. Voor mij was het best ingrijpend. Het was de eerste keer dat ik meemaakte dat ‘iemands plek leeg is’, zoals ze in Iran zeggen. Dus ja, die werkvergunning, dat was vooral het publieke verhaal. Voor mij stond het jaar in het teken van iets heel anders."

Is uw relatie met Newsha veranderd door al die gebeurtenissen?

,,Doordat we in die maanden veel samen in Iran waren, realiseerden we ons dat we een leven hadden waarbij we veel apart waren. Zij bracht veel tijd door in het buitenland voor haar werk voor Time, National Geographic, Newsweek, ik kon ieder moment weggeroepen worden voor een klus voor The New York Times. Toen we opeens allebei thuis kwamen te zitten, merkten we dat we in die moeilijke tijd veel aan elkaar hadden en dat het fijn was zo vaak bij elkaar te zijn."

Dan is het niet handig dat u voor uw nieuwe baan veel in Nederland en Scandinavië moet zijn.

,,Ja, dat is lastig. Ik zie het als een tijdelijke situatie waarin we moeten uitvinden of dit werkt. Zo niet, dan geef ik mijn baan op en ga ik weer terug naar Iran. No doubt. Kijk, haar moeder is zonder man achtergebleven, haar zus en zwager hebben steun nodig. In Iran moet je als familie voor elkaar zorgen en dan kan ik niet zeggen: we vertrekken nu samen voor mijn baan naar Nederland. Dat kan niet."

Erdbrink groeide op in Leiderdorp samen met zijn zus. Zijn vader is jurist, zijn moeder studeerde kunstgeschiedenis. Op school was hij naar eigen zeggen ‘een lastig kind’ dat niet met school bezig was. Grootste euvel: hij zag niet in waarom hij zich zou verdiepen in zaken als scheikunde en wiskunde waar hij later toch niks mee zou doen, met daarbij opgeteld een flinke portie recalcitrantie. Nadat zijn ouders uit elkaar gingen toen hij 13 was, accepteerde hij geen enkele autoriteit meer. Zo vertelt hij wel vijf keer te zijn gezakt voor zijn rijexamen, omdat hij sommige regels simpelweg niet nodig vond. Ook werd hij van school gestuurd om redenen waarover hij verder niet wil uitweiden, maar dat hij ‘onmogelijk’ was voor zijn ouders en omgeving kan hij wel bevestigen.

Hoe kwam de journalistiek in beeld?

,,Ik was 16 en van school gestuurd; in Leiden wilde geen enkele school me nog hebben. Het Haags Montessori Lyceum bood me nog een kans en onderdeel van hun toelatingsprocedure was dat ik een beroepskeuzetest zou doen. Daar kwam uit dat ik op journalistiek hoog scoorde. Het gesprek dat daarop volgde kan ik me nog goed herinneren, omdat bij mij toen het kwartje viel: journalistiek, dat is het. De krant lezen was inderdaad zo’n beetje het enige wat ik deed. Ik bedacht me laatst dat ik, toen ik 12 was, een autobiografie van Winston Churchill in de Tweede Wereldoorlog in veertien delen kocht en hélemaal heb gelezen. Dat is toch redelijk debiel, als ik eraan terugdenk. Maar ik wilde weten wat er speelde in de wereld en daarover mijn mening kunnen vormen. Vanaf datberoepskeuzemoment had ik een doel en heb ik met school nooit meer problemen gehad. Dat is een van de grote zegens in mijn leven geweest. Ik hou er niet van om in dat soort dramatische zinnen te praten, maar als ik moet reconstrueren wat mij op het goede pad heeft gezet, dan is het dat moment geweest."

Heeft u het nog weleens met uw ouders over die periode?

,,Ja, met mijn vader wat minder, maar met mijn moeder heel vaak. Ze is een betrokken vrouw zij heeft het wel moeilijk met me gehad. Het is natuurlijk zorgelijk als je zoon zijn huiswerk niet maakt en alleen maar bezig is met andere dingen. Nu kunnen we er samen om lachen en concluderen dat je soms door een dal moet om een piek te bereiken."

Had u zelf graag kinderen gehad?

,,Laat ik het zo zeggen: was het gekomen, dan was het gekomen. Maar mijn vrouw is iemand die zich vanaf haar 16de als een van de jongste vrouwelijke Iraanse journalisten heeft opgewerkt tot fotograaf van Magnum Photos, het meest prestigieuze fotoagentschap ter wereld: dan oefen ik geen druk op haar uit om ook nog een kind te krijgen, als zij daar niet per se mee bezig is. Dus dan gebeurt het dat je geen kinderen hebt, nou, dat is dan maar zo. Lig ik ook niet wakker van. Nee, geen trauma’s hier, haha."

Hoe ziet u de komende tijd voor u?

,,Ik probeer dit gewoon een tijdje, deze Noord-Europaklus. Verder zie ik het wel. Mocht ik de persaccreditatie in Iran weer krijgen, dan zou ik die meteen aanpakken – ja, natuurlijk. En anders kan ik altijd nog diervoer gaan verkopen."

Diervoer verkopen?

,,Ja, toen het bericht naar buiten kwam dat ik mijn persvergunning kwijt was, werd ik benaderd door een Nederlandse diervoerproducent die zijn producten in Teheran aan de man wilde brengen. Of ik dat niet wilde doen." Met de vrolijke Thomas Erdbrink-grijns: ,,Dus mocht het allemaal mislopen, dan word ik gewoon hondenbrokkenverkoper."

menu