Afgelopen woensdag protesteerde Greenpeaceactiviste Kate Flynn tegenover het VN-hoofdkwartier in New York tegen de onwil van de Amerikaanse en Braziliaanse regering om de crises aan te pakken die op de top over biodiversiteit werden besproken. Op de grond liggen de resten van smeltende ijssculpturen van president Donald Trump en zijn Braziliaanse ambtsgenoot Jair Bolsonaro.

Wakker liggen van corona en bang door klimaatverandering. Deze filosoof is stellig: Nachtmerries worden werkelijkheid

Afgelopen woensdag protesteerde Greenpeaceactiviste Kate Flynn tegenover het VN-hoofdkwartier in New York tegen de onwil van de Amerikaanse en Braziliaanse regering om de crises aan te pakken die op de top over biodiversiteit werden besproken. Op de grond liggen de resten van smeltende ijssculpturen van president Donald Trump en zijn Braziliaanse ambtsgenoot Jair Bolsonaro. Foto: Laura Bonilla Cal

De coronacrisis biedt ons de mogelijkheid om het roer in de maatschappij volledig om te gooien. En dat is hoog tijd, vindt filosoof en schrijver Philipp Blom. ,,We moeten leren van dingen af te zien.”

Ligt u wakker van een tweede coronagolf? Vreest u voor de toekomst van uw kleinkinderen als klimaatverandering straks hun leven overhoop gooit? Volgens de Duitse filosoof, historicus en schrijver Philipp Blom (50) worden uw nachtmerries werkelijkheid, want het succesverhaal van de mens is bij het laatste hoofdstuk aangekomen. We hebben de grenzen van onze economische groei bereikt. Er is gewoon niet voldoende aarde voor nog meer vooruitgang.

Durf anders te denken

Einde oefening, het is mooi geweest met u, dank voor de medewerking. Maar ... gelukkig kúnnen we er met zijn allen nog wel iets aan doen. Tenminste, als u de knop radicaal durft om te zetten. Kom op, zegt Blom ‘live’ uit vanuit een Amsterdams hotel, doe nou eens geen hashtags over wel of niet meer meedoen, maar durf anders te denken. Echt heel anders.

Want – en dat is het goede nieuws – het grote ‘omdenken’ is mogelijk. Mede door de ontregeling die het coronavirus veroorzaakt, aldus Blom, die studeerde in Wenen en Oxford en een stapel boeken op zijn naam heeft staan.

,,Corona is belangrijk om twee redenen’’, zegt hij. ,,Mensen hebben gezien dat dit niet iets is wat ver weg gebeurt en alleen anderen overkomt. Het is hier en overkomt mij, mijn collega’s en mijn familie.’’

Ook belangrijk, vervolgt hij, is dat we nu weten dat het anders kán. ,,Jaren kregen we te horen als je kritiek had op het ontketende globale kapitalisme: ’Ja, dat klopt wel van die milieuproblemen en dat is heel tragisch van die vuile lucht en het plastic in de oceaan, maar ja, wat moeten we doen: we kunnen de machine moeilijk stoppen’. Nou dat kan dus wel.”

loading

Stilgelegd

„Corona heeft een deel van de economie letterlijk stilgelegd. Dit heeft aangetoond dat een maatschappij wel degelijk zelf besluiten kan nemen. Dat we ook kunnen kiezen voor iets wat niet ‘marktconform’ is. We hebben de afgelopen maanden mensen beschermd die in veel gevallen niet economisch actief zijn en die de staat zelfs geld kosten: ouderen, zieken. Een waanzinnige keuze, bekeken vanuit het marktdenken. Maar het is gewoon gebeurd. Ploef! Binnen een paar dagen was die grote machine opeens niet meer zo belangrijk. We gaan nog heel lang praten over deze coronacrisis, maar deze twee punten zullen bij iedere discussie terugkeren. Het kan anders’’, aldus de in Hamburg geboren Blom, die een Nederlandse moeder heeft – hij spreekt ook Nederlands.

Bij de eerste coronagolf hoorde je veel mooie ideeën over een andere manier van leven. Nu maken we vooral ruzie en willen we terug naar vroeger. Het denken over een andere samenleving lijkt alweer vervlogen.

,,Zo snel gaat dat niet. Voor grote veranderingen heb je meer nodig dan één epidemie waaraan eigenlijk weinig mensen sterven. Zo weinig dat een deel van de mensen denkt dat het allemaal overdreven is, die maatregelen. Ze geloven dat dit iets politieks is, een samenzwering. Als je met iets volstrekt nieuws te maken krijgt waar en waarvan je de impact niet kunt overzien, dan moet je wel krachtige maatregelen nemen. Als die achteraf overdreven blijken te zijn geweest, dan weet je dat dan. Maar op het moment dat het gebeurt, moet je niet twijfelen.”

Het grootste leed wat de meesten van ons overkwam, was niet ziekte of dood maar thuis moeten blijven, economische beperkingen, geen geld meer hebben.

,,Een verandering van denken begint wanneer mensen voelen dat ze niet meer het gereedschap hebben om hun eigen leven vorm te geven. De hamer is te groot, de schroevendraaier te klein. Ik moet andere tools zoeken, daarnaar zijn we allemaal op zoek. Sommigen komen dan terecht op samenzweringswebsites of bij populistische partijen die claimen de waarheid te kennen.

Je kunt je zoektocht ook voortzetten op andere plekken en zien dat er data zijn. En die data zijn zo waanzinnig dat een filmmaatschappij ze niet zou accepteren van een scenarioschrijver omdat ze knettergek zijn. Er verdwijnt een miljoen ton ijs in Groenland, per minuut. Dertig voetbalvelden regenwoud verdwijnen, per minuut. 60 tot 70 procent van alle landdieren zijn verdwenen, niet de soorten maar individuele beesten.

Dat alles illustreert dat het niet de goede kant opgaat. Als er geen insecten meer zijn, hebben we straks geen fruit en graan meer. Of gaan we elk plantje afzonderlijk met een kwastje bestuiven?

We doen humanitaire interventies met de VN, waarom kunnen we geen milieu-interventies doen? Waarom kunnen we niet verhinderen dat het regenwoud wordt gekapt? Dit zijn geen lokale problemen meer. Als 10 procent van het regenwoud verdwijnt is dat een probleem voor het weer in Nederland.”

De impact van klimaatverandering is al goed voelbaar.

,,Zeker, maar die is het meest virulent in andere regio’s. Het is wel onderdeel van eenzelfde ontwikkeling. Corona heeft dezelfde oorzaak als de klimaatcrisis, namelijk het ingrijpen van de mens in de natuur. Er zullen andere zaken volgen, andere virussen of dingen die we nu nog niet kennen. Daar begint het omdenken.

Dat betekent ook dat we het over een heel vieze uitdrukking moeten hebben: ‘ergens van afzien’. Ik vind het een belachelijk kinderachtig idee dat je een volwassen leven kunt leiden zonder van dingen af te zien. Iedere keuze is het afzien van al het andere.

Ik ben met één prachtige vrouw getrouwd, dus niet met alle anderen. Ik leef in Wenen dus niet in Amsterdam of Cairo. Afzien doe je omdat je iets anders belangrijker vindt, waardevoller. Dan is het ook niet zo moeilijk.”

Hoe belangrijk voor onze levenskwaliteit is dat huidige consumptieniveau nou echt?

,,Dat zijn eigenlijk twee vragen. Hoe belangrijk is het voor iedereen individueel? Reuze belangrijk en tegelijk helemaal niet belangrijk. En hoe belangrijk is het voor de economie? Dan wordt het ingewikkelder, omdat de economische groei die we dankzij fossiele brandstoffen hebben gerealiseerd ons ook veel goeds heeft gebracht: medische zorg, onderwijs, het parlementaire systeem, minderhedenrechten, een tolerante maatschappij.

Dat moet allemaal worden gefinancierd en dat willen we ook in stand houden. Hoe dat kan zonder economische groei en het geld wat daardoor beschikbaar komt? Dat is een heel wezenlijke vraag. Maar we beleven nu een moment van radeloosheid. We hebben een succesvol economisch model dat ongelooflijk goed heeft gewerkt – tussen haakjes: voor ons, niet voor andere mensen die het werk moesten doen.

Maar goed, het wordt heel moeilijk als je hier nu op dit moment moet gaan vertellen: ‘Mensen, het was prachtig maar nu gaan we iets anders doen’. Om te worden gehoord, moeten mensen gedeelde ervaringen hebben die hen doen beseffen dat het niet meer werkt hoe we hebben geleefd. Dus als de wereld anders is geworden, moet ik ook mijn denken aanpassen. Dat is een langdurig en pijnlijk proces.

En we hebben niet veel tijd. We kunnen niet wachten tot een nieuwe generatie anders over dingen gaat denken en die dingen anders gaat doen als zij volwassen zijn. Nee, het moet nu gebeuren.’’

Een verwijt kan zijn dat u vergeet dat het niet voor iedereen even gemakkelijk is een stapje terug te doen.

,,Ik richt me allereerst tot de groep die het meeste kan doen aan werkelijke verandering. De groep die ook het meeste vuil produceert en het meeste verbruikt. Dat zijn ook de mensen die het vaakst leiderschapsposities bekleden. Ze zijn het hoogst geschoold, hebben het meeste geld te besteden.

Het zijn hun kinderen die naar de protesten van Fridays For Future Nederland gaan. Daar zitten die kinderen van andere mensen ook niet zo vaak in. Dus deze groep moet het voortouw nemen. Het probleem in een democratie is dat je wel een voldoende grote meerderheid moet hebben om echt iets te kunnen veranderen. En zo geweldig zijn die goed opgevoede weldenkende urbane mensen ook niet, hoor. Maar het is een begin.

En op grotere schaal kan het rijke Westen samenwerken met armere landen en bijvoorbeeld onze kennis over duurzame energiebronnen gratis aanbieden. Deze crisis mag niet nog een keer ten koste gaan van de arme landen.

Je kunt ook zeggen: we gaan een export- en importregeling maken zodat producten uit bijvoorbeeld Afrika, die op een heel duurzame manier zijn geproduceerd, veel meer kans hebben op de Europese markt. Zo kun je voorkomen dat duurzaam leven een hobby voor rijke mensen wordt en alle anderen nog moeten worstelen.”

De vraag blijft hoe je in een democratie iedereen meekrijgt om zo’n ingrijpende en noodzakelijke verandering te bewerkstelligen.

,,Op veel niveaus kun je samenkomen. Het gaat niet alleen over corona en milieu. Je moet ook denken aan afspraken als een basisinkomen voor iedereen. Of je het leuk vindt of niet: we zijn op weg naar een economie die digitaliseert en steeds minder mensen nodig heeft. Minder mensen kunnen straks nog voldoende geld verdienen om hun gezin te onderhouden.

Zij zullen straks meer en meer laaggeschoold werk moeten aannemen. Als die groep ziet dat anderen in luxe doorleven, over de wereld reizen en hun spullen in designshops blijven kopen, dan is het niet zo gek dat die mensen zich afvragen wat ze aan dat omdenken hebben en of het wel rechtvaardig is.”

U zegt dan dat dit inzicht ook meehelpt aan anders denken?

,,Absoluut. Ten eerste moet je die groep duidelijk maken dat het niet hun schuld is dat ze geen geld kan verdienen. Het is niet omdat ze lui zijn of dom, maar het werk is er gewoon niet meer. De winsten wel. Dus waarom dan geen basisinkomen voor iedereen? Hoe zou Nederland er hebben uitgezien in een coronalockdown met een basisinkomen? De financiële nood zou kleiner zijn geweest.”

Alles draait om die omslag.

,,Die verandering gebeurt door te leven. Niet door te lezen of te debatteren. We zijn een gemeenschap. Uiteindelijk willen we allemaal hetzelfde: een inkomen, een dak boven het hoofd, onze kinderen moeten het niet slechter krijgen. We hebben hetzelfde doel, maar er zijn verschillende wegen naartoe.

De markt kan veel voor de maatschappij doen. Maar het marktmodel is niet iets wat losstaat van die maatschappij. Het is er een onderdeel van en aan elk onderdeel kun je vragen om mee te werken om doelen te bereiken. Het gaat niet alleen om de winst, maar ook om wat dat bedrijf betekent voor de omgeving, de samenleving en het milieu. Als we een oplossing willen vinden, moeten we daar kijken.”

menu