Amsterdamse onderzoekers werken aan een coronavaccin in het laboratorium van het Amsterdam Medisch Centrum.

Vaccin: een strijd die om veel meer gaat dan bestrijding van pandemie alleen

Amsterdamse onderzoekers werken aan een coronavaccin in het laboratorium van het Amsterdam Medisch Centrum. Foto: ANP

De tijd van afwachten is voorbij: de Nederlandse regering gaat samen met enkele andere Europese landen actief op jacht naar een coronavaccin. Daarmee mengt Nederland zich in een mondiale strijd die om veel meer gaat dan de bestrijding van de pandemie alleen. Geld, macht en status spelen minstens zo’n belangrijke rol. Acht dingen die je moet weten over de wedloop om deze heilige graal.

Nederland opent de jacht op een vaccin

Het kabinet gaat actief de boer op om ‘voldoende vaccins voor Nederland’ aan te schaffen, stelt een woordvoerder van minister De Jonge in antwoord op vragen van deze krant. Dat doet Nederland niet alleen: het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport maakte woensdag bekend een alliantie aan te gaan met Duitsland, Frankrijk en Italië.

De vier Europese landen bundelen hun krachten en gaan gesprekken voeren met farmaceutische bedrijven en producenten van vaccins, aldus het ministerie: ,,De samenwerking stelt hen in staat om het snelste en best mogelijke resultaat te bereiken over veelbelovende vaccin-initiatieven.”

Uiteindelijke doel van de gelegenheidsalliantie: voldoende vaccins voor de eigen bevolking veiligstellen. Maar als rijk westers land hoeft Nederland zich sowieso niet veel zorgen te maken bij de verdeling van een toekomstig vaccin, zeggen kenners. We hebben namelijk aanzienlijk diepere zakken dan veel andere landen. En als we niet als eerste aan de beurt komen, bijvoorbeeld omdat het eerste werkende vaccin uit China of de VS komt, dan toch als goede tweede.

Een eerder vaccinavontuur betekende voor Nederland overigens een flinke kostenpost. In 2009 bleef Nederland met 20 miljoen doses tegen de Mexicaanse griep zitten. Dat zou de schatkist 144 miljoen euro hebben gekost.

Maar we proberen heus óók eerlijk te delen

Denken we alleen aan onszelf? Nee hoor: als klein landje lieten we de afgelopen maanden zien internationale solidariteit hoog in het vaandel te hebben staan. Nederland doneerde 192 miljoen euro aan internationale initiatieven, waaronder 50 miljoen euro aan CEPI, dat weer investeert in vaccinmakers die beloven hun product eerlijk te zullen verdelen. Minister Hugo de Jonge ontving daarvoor nog complimenten van Lady Gaga.

Voor de gulle donatie heeft Nederland geen tegenprestatie - een bepaald aantal doses bijvoorbeeld - teruggevraagd, meldt het Ministerie van Volksgezondheid desgevraagd. Onze regering vindt ‘immunisatie van de Europese bevolking’ belangrijk, stelt het ministerie, net als het feit dat ook arme landen aan vaccins moeten kunnen komen.

loading

De waarheid achter de mooie woorden

Mooie woorden hoor je in overvloed, als het gaat om een eerlijke verdeling van een toekomstig coronavaccin onder de wereldbevolking. De eerste vaccins zouden om te beginnen toegediend moeten worden aan medisch personeel, dat daardoor veilig kan werken, en aan ouderen, die het meest kwetsbaar zijn voor het coronavirus. Iemands portemonnee of afkomst zou er niet toe moeten doen, corona is een crisis die in solidariteit met elkaar bestreden moet worden. Dat soort teksten.

Wie ze uitspreken? Topmensen van farmaceuten zelf, zoals Paul Stoffels van Janssen Vaccines, dat in Leiden aan een mogelijk ei van Columbus werkt. Of ministers, zoals onze eigen Hugo de Jonge, die via zijn woordvoerder aan deze site laat weten te ‘hechten aan de toegankelijkheid en betaalbaarheid van toekomstige vaccins voor ontwikkelingslanden’.

De waarheid is echter dat de vaccinrace bovenal ook een steekspel is tussen wereldmachten, zeggen experts tegen deze site. Allemaal willen zij beslag leggen op zoveel mogelijk doses vaccin, allemaal hebben ze daarbij hun eigen belangen. De hele wereld samen tegen corona? Vergeet het maar. Ieder voor zich, luidt in steeds meer landen het credo. Verharding na solidariteit is typisch voor zo’n mondiale crisis, stellen experts. Hoe dan ook zal de strijd om het beschermingsmiddel tegen corona de huidige en toekomstige verhoudingen op het wereldtoneel een gezicht geven. En gezichtsverlies, dat wil niemand.

De worsteling van de WHO

De Wereldgezondheidsorganisatie heeft de ondankbare taak om tijdens de coronacrisis alle neuzen dezelfde kant op te houden en de zoektocht naar een vaccin wereldwijd te coördineren. Vooralsnog lukt dat maar mondjesmaat, constateren deskundigen.

Steeds vaker lijkt de WHO immers een politieke speelbal te worden van kibbelende wereldmachten. Neem de Verenigde Staten, dat de WHO meerdere malen heeft beschuldigd van vriendjespolitiek met China. Een verwijt dat onder meer door Australië wordt onderstreept. In enkele Afrikaanse landen zijn gezanten van de Wereldgezondheidsorganisatie zelfs niet meer welkom.

Een gemiste kans, zo klinkt het. Want alleen al vanwege uitwisseling van medische informatie is de rol van de WHO van onschatbare waarde. Juist nu.

America First

De Amerikaanse president Donald Trump zet ook in de race om het vaccin zijn eigen bevolking op nummer 1. Amerika investeert op eigen houtje vele honderden miljoen in verschillende farmaceutische bedrijven die aan een coronavaccin werken. Onder de noemer Operation Warp Speed hoopt Trump alle Amerikanen op die manier zo snel mogelijk van een vaccin te voorzien.

Een van die bedrijven is de farmagigant Johnson&Johnson, die van de regering-Trump zo’n half miljard dollar ontving. Pikant: het vaccin van Johnson & Johnson wordt ontwikkeld door dochteronderneming Janssen Vaccines, in het Nederlandse Leiden dus. Mocht Janssen met een veilig en werkend vaccin komen, dan zal een deel van de productie in de VS plaatsvinden, is al afgesproken.

Dergelijke deals - waarvan de exacte inhoud niet bekend is - heeft de VS ook gesloten met andere farmaceuten. Spannend wordt het als een ontwikkelaar die geen banden heeft met Amerika als eerste het beschermingsmiddel tegen corona ontdekt. Trump zou in maart al tevergeefse pogingen hebben gedaan om een Duitse vaccinmaker op te kopen. In het uiterste geval zou de VS een ‘dwanglicentie’ kunnen toepassen om een buitenlandse farmaceut ertoe te dwingen de eigenschappen van het vaccin te openbaren, zodat Amerika het alsnog zelf kan produceren.

loading

China ruikt kansen op wereldheerschappij

Duiders van de wereldpolitiek zijn het er over eens dat de volksrepubliek met een coronavaccin in handen zal proberen om zijn rol als wereldmacht te versterken, om misschien zelfs de zwalkende VS wel definitief van die troon te stoten. China ziet zijn kans schoon, wordt gefluisterd. Enerzijds om zich in de rijke westerse wereld wat populairder en geaccepteerder te voelen. Anderzijds om de banden nog verder aan te halen met landen waar het communistische land nu al veel investeert (volgens critici: invloed koopt), zoals in Afrika, Zuid-Amerika, maar bijvoorbeeld ook bij een nieuwe bondgenoot als Servië.

Mocht China de vaccinprimeur hebben - of juist de VS - dan wordt het ongemeen spannend. Gunnen ze elkaar hun vaccin, dat de potentie heeft om een complete economie te redden? Accepteert Trump na al zijn Peking-bashing überhaupt een Chinees middel, of wacht hij op een much greater, tremendous Amerikaans alternatief? Het zou de ultieme wraak voor China zijn: de hele wereld een vaccin, behalve aartsvijand Amerika.

Europa móet wel aan anderen denken

Waar de ooit zo hondstrouwe bondgenoot Amerika in de jacht op het vaccin vooral eigenbelang lijkt na te streven, treden de EU en haar lidstaten naar voren als de grote verbinders, samen met ‘vrienden’ als Noorwegen, Canada en Japan en een belangrijke private partij, de steenrijke Bill and Melinda Gates Foundation.

Deze gelegenheidsalliantie blijft in al haar openbare optredens benadrukken dat bij de ontwikkeling, productie en verdeling van een coronavaccin vooral internationale solidariteit belangrijk is. Dat is allemaal nobel, maar ook de Europese inspanningen zijn voor een deel botweg eigenbelang, constateren experts. Mochten de vaccins straks niet eerlijk verdeeld worden, dan lijkt bijvoorbeeld het arme Afrika het grote slachtoffer te worden. Laat dat nou net de zuiderbuur van Europa zijn, en een continent dat al kampt met de desastreuze gevolgen van klimaatverandering. Een enorme crisis dreigt, met als gevolg bijvoorbeeld grote vluchtelingenstromen richting Europa.

Een schrikbeeld, en daarom is evenwichtige verdeling van vaccins ook zo’n belangrijk speerpunt voor Europa. Dat ziet bovendien niet graag dat Afrika zich voor het vaccin volledig uitlevert aan China, dat daarmee nog machtiger zou worden.

De lakmoesproef: wat is er nog over van solidariteit?

Terug naar Nederland: coronagezant Feike Sijbesma maakte een tijdje terug de vergelijking met de voor Nederland allergrootste crisis van de twintigste eeuw: de Tweede Wereldoorlog. Toen werden we niet alleen bevrijd door de Amerikanen, Canadezen, Britten en Polen; vanuit de Verenigde Staten kwam ook nog eens het Marshallplan, dat West-Europese landen hielp bij de wederopbouw.

De grote vraag is: hoe komen we uit deze crisis? Wat is er nog over van die vriendschap in de westerse wereld? Wat stellen internationale solidariteit en andere morele waarden eigenlijk nog voor? En naar wie moeten we als Nederland kijken? Wat stellen we nog voor in deze geglobaliseerde wereld, zelfs nu we de samenwerking zoeken met Duitsland, Frankrijk en Italië?

Waarschijnlijk krijgen dit soort spannende en cruciale vragen binnen één, twee jaar een antwoord. Dan zien we wie de heilige graal bemachtigt en hoe die verdeeld gaat worden. Het zal veel zeggen over de wereldwijde machtsverhoudingen anno nu, en of we daar nog een beetje vrolijk van kunnen worden.

menu