De oude volkspartijen CDA en PvdA verkeren in crisis. Ledenaantallen en stembusresultaten zijn, positieve uitschieters daargelaten, al decennia in duikvlucht, contact met de achterban is steeds schraler.

De partijen die hun bestaansrecht ontleenden aan solidariteit en verbinding hebben geen antwoord op de individuele vrijheidsdrang van de moderne kiezer, die belangenbehartiging zoekt in plaats van een ideologisch nest. Kunnen ze ooit nog een grote schare kiezers bereiken?

Geen ideeën, geen plannen, een mager verkiezingsprogramma, geknoei in de campagne, labiel leiderschap. De kritiek van Kamerlid Pieter Omtzigt die vorige week vlak voor diens vertrek uit het CDA wereldkundig werd, loog er niet om. Wat hij opschreef, wist iedereen feitelijk al: de christendemocraten zijn een schim van de machtsmachine die ze ooit waren en ook als maatschappelijke motor spelen ze amper meer een rol.

Wie een rondgang maakt in de partij, stuit vooral bij de jonge garde op huiver om de crisis te duiden. „We zitten midden in het proces van ideeënvorming over nieuwe waarden”, zegt Europarlementariër Esther de Lange, tevens vicevoorzitter van de Europese christendemocraten. Zou ze daar nu iets over zeggen, dan zou dat het proces maar verstoren.

Hetzelfde geldt voor de andere volkspartij, de PvdA, die haar historische verlies van 29 zetels in 2017 nog steeds niet te boven is. „Eindeloos evalueren helpt ons niet”, sprak partijleider Lilianne Ploumen tot de fractie na de jongste verkiezingsnederlaag. De partij bleef steken op 9 zetels en verschillende partijprominenten benadrukken uit zichzelf dat de partij dit jaar in absolute zin zelfs nog minder stemmen kreeg dan vier jaar geleden.

loading

Dalende lijn

Een blik op de verkiezingsuitslagen en ledenaantallen bij het CDA en de PvdA laat de dalende lijn zien. Beide partijen zien hun ledenbestand in de afgelopen 25 jaar meer dan halveren. En waar de partijen gezamenlijk decennialang twee derde tot drie kwart van de kiezers aan zich bonden, is dat nu minder dan een vijfde.

Met de oude volkspartijen is iets wezenlijks mis. Het zijn, in de woorden van VU-politicoloog André Krouwel, boetiekjes geworden. „Ze verkopen aardige dingen voor wie er oog voor heeft en het kan betalen: solidariteit tussen klassen en generaties, rentmeesterschap. Maar het zijn geen supermarkten meer waar iedereen terechtkan.”

De partijen die verschillende groepen in de samenleving proberen te verbinden, hebben last van vluchtigheid van de kiezers. Ze vliegen overal heen. Wat voorheen de arbeidersklasse was, kan nu ook op de SP, de PVV of de VVD stemmen, zegt hoogleraar politicologie Gerrit Voerman. „Door individualisering, ontkerkelijking en ontzuiling is de natuurlijke band tussen partij en achterban verdwenen.”

Grote belofte

Die analyse wordt gedeeld door voormalig PvdA-minister en -burgemeester Bram Peper: „De PvdA heeft het vermogen verloren om een bepaalde groep kiezers aan zich te binden: een combinatie van de middenklasse en mensen met een smalle beurs.” Hans Spekman, oud-voorzitter van de sociaaldemocraten, ziet dat ook: „Er wordt door de partij vaak ongenoegen gemist dat leeft in het land. Dat is nu weer aan de hand. Er wordt soms gezegd dat we te veel naar gewone burgers luisteren, maar ik vind dat onzin.”

De grote belofte ’we zorgen dat u het goed krijgt’, die is er nog wel.

„Alleen gelooft niemand het meer”, zegt CDA-coryfee Hans Hillen. De verzuiling betekende dat mensen hun afkomst en ideologie op alle niveaus vertegenwoordigd zagen: in de vakbond, op school, in de media, in de sportvereniging, in de politiek. „Je stemde op een geestverwant, voor een groter belang dan alleen het eigenbelang.” Door de individualisering is dat gemeenschappelijk belang in de beleving weg, zegt Hillen. „Mensen willen nu een oplossing voor een bepaald probleem, en wel meteen.” Het gevolg zie je aan het versnipperde politieke landschap, waar splinterpartijen voor deelbelangen opkomen: voor boeren, voor ouderen, voor dieren, tegen coronamaatregelen.

’Paniekvoetbal’

Het is een probleem waar D66 en de VVD net zo goed last van hebben als CDA en PvdA, is Hillens overtuiging: „Het zijn partijen die verantwoordelijkheid nemen voor het landsbestuur, maar bij alle besluiten in de samenleving de reactie krijgen: dit is waardeloos.” Voerman wijst er juist op dat VVD en D66 hebben geprofiteerd van die individualisering. Hun gezamenlijke zetelaantallen zijn de afgelopen decennia opwaarts, terwijl die van CDA en PvdA neerwaarts zijn.

Spekman ziet dat de oude partijen ’heel veel trouwe kiezers’ hadden, maar ’die zijn er niet meer’. „Dat betekent dat je iedere keer waar moet maken waar je voor staat.” En dat is niet gelukt, ziet de PvdA’er, die een hand in eigen boezem op zijn plaats acht: „De geloofwaardigheid van bestaande partijen is ondermijnd omdat we niet hebben geleverd wat we beloofden.”

loading

‘Ik wil geen vernieuwing, ik wil betaalbare huizen’

Het gevolg? „Paniekvoetbal”, zegt CDA-ideoloog Alex Krijger, die de, eveneens teleurstellende, uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen bij zijn partij evalueerde. „We kijken naar wat onderzoeksbureaus ons vertellen, naar focusgroepen, maar we hebben zelf geen verhaal over de problemen die voor jonge gezinnen in de steden spelen, op de onderwerpen werk, huis, zorg, veiligheid. Er is geen lijn meer naar de achterban.” Peper spreekt van ’ideeënarmoede’ bij zijn partij. Er zit volgens Krijger maar één ding op: met ’saai denkwerk’ het huis grondig renoveren, of anders afbreken en opnieuw beginnen.

Bij de PvdA is dat proces al jaren gaande, maar Spekman is niet onder de indruk van de uitkomst. Het gaat volgens hem veel te veel over ’vernieuwing’ in de partij, maar ook over een nieuwe bestuurscultuur. „Dat alleen maar focussen op vernieuwing vind ik inhoudelijk leeg en doods. Want ik wil geen vernieuwing, ik wil betaalbare huizen.”

Slachtpartij

Peper ziet naast de inhoud ook een probleem bij ’de poppetjes’. „Leiderschap is een schaars goed geworden in de PvdA. Wouter Bos is op een gegeven moment weggegaan, die sprak veel mensen nog wel aan. Job Cohen is door Lilianne Ploumen in haar tijd als voorzitter vakkundig gekilld, Diederik Samsom is door Lodewijk Asscher aangevallen en Asscher op zijn beurt weer vanuit het kader; er heeft een enorme slachtpartij plaatsgevonden aan de top. Er is weinig continuïteit.”

De oud-minister heeft er weinig fiducie in dat de weg omhoog gevonden gaat worden onder de huidige partijleider Ploumen, bij wie hij vooral ’clichématige teksten uit de mond’ hoort komen. Hij ziet het wel zitten in Marcel Levi, de internist die tijdens de coronacrisis opviel als ziekenhuisbaas in Londen. „Als ik het voor het zeggen had, wat gelukkig niet zo is, zou ik de PvdA willen aanraden om hoe dan ook in de regering te gaan zitten. Maar dan met Marcel Levi als minister van Volksgezondheid en hem als toekomstig leider.”

loading

Afhakers

Zit er nog muziek in de machtspartijen van weleer? Spekman is er ’niet somber over’ dat het met een goed verhaal kan lukken om de zwevende kiezers van tegenwoordig weer te binden. Peper wijst naar het boek Haalt de PvdA 2025?, dat in 2017 onder zijn redactie verscheen. Wie hem nu de vraag voorlegt die de titel van het boek stelt, krijgt een zwaarmoedig antwoord: „Ik denk het niet, in elk geval niet in een rol die betekenisvol is.”

Krijger ziet een crisis in het systeem van partijpolitiek. Globalisering, Brexit, Hillary Clinton die de kiezers van haar tegenstander betreurenswaardig noemt, het zijn voor Krijger allemaal symptomen van een ’democratie die niet voor iedereen goed heeft uitgepakt’. De groep ’afhakers’ bij de politiek wordt steeds groter.

De oplossing? Een districtenstelsel, vindt Hillen. „Dan moet iedere politicus z’n eigen zetel verdienen en zijn resultaten terugkoppelen. Dan krijg je politici die je daar aan de cafétafel op kunt aanspreken.” Voor het omzetten van de evenredige vertegenwoordiging dat het Nederlandse kiesstelsel sinds 1917 kent naar een districtenstelsel, is een grondwetswijziging nodig. Een tijdrovende en onzekere operatie. „Dat is altijd het excuus om er dan maar niet aan te beginnen. Maar zo zullen we dus blijven zwemmen in een versplinterd landschap.”

Je kunt deze onderwerpen volgen
Extra