De eerste coronapatiënt heeft in het Rotterdamse Erasmus MC bloedplasma gekregen van een genezen donor.

Waar blijft het medicijn tegen het coronavirus? Een overzicht van de kanshebbers

De eerste coronapatiënt heeft in het Rotterdamse Erasmus MC bloedplasma gekregen van een genezen donor. Foto: ANP

Waar blijft het medicijn tegen corona? Overal ter wereld - en dus ook in Nederland – maken onderzoekers overuren in hun jacht op het ei van Columbus. Een overzicht van de kanshebbers, en alle mitsen en maren.

1. ANTIVIRALE MIDDELEN

Wat?

Antivirale middelen zouden het coronavirus, dat zich snel vermenigvuldigt in het lichaam, kunnen afremmen. Ook een al bestaand middel tegen een andere ziekte kan dat effect hebben. Daarom worden over de hele wereld allerlei middelen van zolder gehaald en afgestoft, in de hoop dat er iets tussen zit dat ook werkt tegen corona.

Een paar van die honderden middelen lieten tijdens studies met reageerbuisjes veelbelovende resultaten zien. Dat zijn remdesivir (een middel tegen ebola), de ‘zusjes’ chloroquine en hydroxychloroquine (tegen malaria) en in mindere mate Kaletra, een cocktail van de aidsremmers lopinavir en ritonavir.

Voordelen

Omdat deze medicijnen in het verleden al getest zijn op veiligheid, hoeft dat niet opnieuw te gebeuren, zegt Ingrid Schellens van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG). Ook de verkrijgbaarheid kan een voordeel zijn: chloroquine en hydroxychloroquine zijn bijvoorbeeld in redelijk grote hoeveelheden beschikbaar. Dat betekent dat ze, nu de nood aan de man is, al aan patiënten op de intensive care toegediend kunnen worden.

Dat gebeurt dan ook. Deels onder het motto ‘we kunnen beter iets geven dan niets’. Maar ook omdat er veelbelovende reageerbuisstudies zijn. Schellens: ,,Met remdesivir bijvoorbeeld. Maar dat is echt nog een experimenteel middel.”

Nadelen

Geen enkel middel is bewezen effectief. ,,Bij mijn weten is er nog geen goede studie die onomstotelijk aantoont dat een van die middelen een positief effect bij coronapatiënten heeft”, zegt hoogleraar voeding en farmacologie Renger Witkamp van Wageningen Universiteit. Hij krijgt bijval van Marc Bonten, arts-microbioloog van het UMC Utrecht. ,,Helpen deze geneesmiddelen echt? We hebben geen idee. Als er tussen al deze medicijnen één had gezeten waar iedereen van opknapt, hadden we dat al geweten.”

Middelen die bij een proef in een reageerbuisje veelbelovend lijken, hebben in het menselijk lichaam vaak een ander effect. Chloroquine en hydroxychloroquine, dat door de Amerikaanse president Trump op grote schaal is ingekocht, geven bij een deel van de patiënten bijvoorbeeld bijwerkingen aan het hart. Dat bleek ook uit een kleine analyse van het ziekenhuis in Tilburg: een derde van de ic-patiënten kreeg door chloroquine een vertraagde hartslag, waardoor bij hen gestopt werd met toediening.

Bij remdesivir kan de beschikbaarheid een probleem zijn. Dit middel is in handen van de Amerikaanse farmaceut Gilead. Het is niet bekend of zij het middel bij bewezen succes meteen op wereldschaal kunnen produceren.

Studies

Naar de drie hierboven genoemde middelen loopt de Discovery-studie, een grootschalig Europees onderzoek onder 3200 coronapatiënten in acht landen. Frankrijk is al begonnen, in Nederland wordt nog gewacht op toestemming.

Het LUMC Leiden gaat in samenwerking met farmaceut Gilead in drie ziekenhuizen onderzoek doen naar remdesivir.

2. HET IMMUUNSYSTEEM

Wat?

Volgens een aantal wetenschappers zijn er steeds meer signalen dat het immuunsysteem van een coronapatiënt zó hard werkt om het virus te bestrijden, dat het uit de bocht vliegt. ,,Die overreactie is soms zo hevig dat longblaasjes stuk gaan, de longen schade oplopen en andere organen uitvallen, waardoor de patiënt overlijdt”, zegt arts-microbioloog Bonten.

Immuunremmers zouden uitkomst kunnen bieden. Daarbij worden bepaalde delen van het afweersysteem geblokkeerd, zodat de overreactie wordt voorkomen.

Andere wetenschappers pleiten juist voor het ‘boosten’ van het immuunsysteem, omdat fitte mensen doorgaans minder ziek worden van het coronavirus.

Voordelen

Ook bestaande immuunremmers liggen al ergens op de plank. Ze zouden dus relatief snel kunnen worden geproduceerd en verspreid. Ook zou een immuunremmer de longschade die een patiënt overhoudt aan het coronavirus kunnen beperken.

,,Persoonlijk heb ik hier mijn hoop op gevestigd”, zegt Bonten. ,,We zien dat er tijd overheen gaat voor de patiënt echt heel ziek wordt en op de ic belandt. Het is onwaarschijnlijk dat het virus daar alleen schuldig aan is. Het immuunsysteem lijkt ook een belangrijke rol te spelen.”

Nadelen

Dit soort medicijnen legt een deel van het immuunsysteem plat. Wanneer een patiënt een andere infectie krijgt dan corona, reageert de afweerrespons minder goed. De vraag is dan: waar word je zieker van?

Bovendien is het immuunsysteem ontzettend complex, zegt Mark de Boer, internist-infectioloog bij het LUMC in Leiden. ,,Er zijn meer gevallen uit het verleden bekend waarbij we op immuunremmers hoopten, maar de resultaten in de praktijk heel erg tegenvielen.”

Ook het oppeppen van iemands afweersysteem is niet eenvoudig. ,,Wat boost je en wat zijn precies de effecten?” vraagt de Wageningse hoogleraar Renger Witkamp zich af. ,,Ik zou mensen toch vooral blijven wijzen op de standaardadviezen voor een beter afweersysteem: slaap goed, eet genoeg vitaminen en mineralen, zorg voor lichaamsbeweging en ga regelmatig naar buiten.”

Studies

Het UMC Utrecht doet vanaf deze week mee aan een studie van farmaceut Roche naar immuunremmer tocilizumab (reuma-medicijn). Er worden 330 patiënten getest, onder wie 20 in Nederland.

Een veel grotere studie is het Remap-cap-onderzoek, dat in verschillende landen wordt gedaan onder patiënten met een ernstige longaandoening. Zes Nederlandse ziekenhuizen doen mee. Deelnemers krijgen Kaletra (zie blokje 1), immuunremmer anakinra of interferon.

In Nijmegen en Utrecht wordt ook nog onderzoek gedaan naar de ‘immuunbooster’ BCG, een vaccin dat gebruikt wordt bij tuberculose, maar nu bij ziekenhuispersoneel wordt ingespoten.

3. BLOEDPLASMA

Wat?

Wie genezen is van het coronavirus heeft in principe beschermende antistoffen in zijn bloed. Door die antistoffen te geven aan zieke patiënten, hopen onderzoekers dat zij sneller herstellen. Zelf maken de zieken namelijk nog te weinig antistoffen aan. De donatie zou kunnen voorkomen dat zij op de ic belanden. Voor zo’n ‘shot antistoffen’ is bloedplasma nodig, de gele vloeistof waar bloedcellen uitgefilterd zijn en waarin de eiwitten en beschermende stoffen zitten. Belangrijk: een patiënt moet wel plasma van zijn eigen bloedgroep krijgen.

Voordelen

Bloedplasma is gelijk beschikbaar na een bloedtransfusie, kosteloos, heeft vooralsnog weinig bijwerkingen en er is geen inmenging van een farmaceut. Tijdens uitbraken van ebola, SARS en de vogelgriep klonken er hoopvolle berichten na inzet van bloedplasma – de sterfte nam af, de overleving werd groter - maar het ontbrak aan goede studiedata.

Nadelen

Het is onduidelijk welke antistoffen in het plasma effectief zijn en hoeveel antistoffen je moet inspuiten om een zieke te beschermen. ,,Je geeft de patiënt dus eigenlijk een black box en weet niet of het werkt,” zegt Ingrid Schellens van het CBG. Daarbij komt, zegt arts-microbioloog Marc Bonten, dat het niet op grote schaal kan worden toegepast. ,,Dan heb je namelijk heel veel donoren nodig, die de ziekte al hebben doorgemaakt. Ik denk dat er nog te weinig mensen immuun zijn tegen het coronavirus.”

Bonten merkt bovendien op dat het geven van bloed aan iemand anders niet risicovrij is. ,,Natuurlijk wordt het bloedplasma heel zorgvuldig gecontroleerd, maar er blijft een heel kleine kans dat je de ziekte overdraagt op een ander. Zo hebben mensen in het verleden ook hiv en hepatitis gekregen. Maar ik zou het zeker niet weigeren als ik zelf in het ziekenhuis lag.”

Studies

In het Erasmus MC kreeg de eerste patiënt vorige week plasma van een genezen donor. Het Rotterdamse ziekenhuis leidt een plasmaonderzoek onder 426 patiënten op de ic en de verpleegafdeling van meerdere ziekenhuizen. Het resultaat wordt over drie tot vier maanden verwacht. Ook het LUMC start binnenkort, in samenwerking met bloedbank Sanquin, een studie. Plasmastudies onder Chinese en Koreaanse Covid-19-patiënten leveren hoopvolle resultaten op, maar die onderzoeken waren te klein om conclusies te trekken.

menu