Binnen- en buitensituatie. Wat is verstandig?

Waar dreigt het coronagevaar nu wel en waar niet? Tien geboden voor een veilig leven in crisistijd

Binnen- en buitensituatie. Wat is verstandig? Foto en bewerking: Daniella van Bergen/Shutterstock

Verder na de lockdown, hoe moet dat? Waar dreigt het coronagevaar wel, waar niet? Om orde te scheppen in het woud van meningen en wetenschappelijke onderzoeken, sprak deze krant met een reeks experts. Het resultaat: tien geboden voor een veilig (en leuk) leven in coronatijd.

Houd afstand, nies in de elleboog, schud geen handen, was ze wel. Iedereen kan  de standaardadviezen  van premier Mark Rutte en RIVM-baas Jaap van Dissel inmiddels wel dromen. Een voordeel: ze zijn makkelijk tussen de oren te krijgen. Het nadeel: ze zijn wel érg algemeen, en vertellen niet waar en wanneer de risico’s op besmetting het grootst zijn.

Nu we weer naar buiten mogen is het tijd voor meer houvast, in de vorm van tien instructies die kunnen helpen om met vertrouwen de straat om te gaan. Deze krant sprak daarvoor uitgebreid met verschillende experts, onder wie de virologen Louis Kroes (LUMC Leiden) en Coretta van Leer (UMCG Groningen), kinderarts-epidemioloog Patricia Bruijning (UMC Utrecht) en doctor ingenieur Atze Boerstra, directeur van bba Binnenmilieu en ventilatie-expert.

1. Wees niet bang op het trottoir

Veel mensen kennen het gevoel inmiddels: je komt iemand tegen op het trottoir en er is geen ruimte om uit te wijken. Je gaat zo ver mogelijk op het randje lopen, wendt je gezicht af, houdt misschien zelfs je adem in. Want ja, weet jij veel, misschien heeft je mede-stoepgebruiker wel corona, ademt hij de virusdeeltjes zo uit in je gezicht.

Wees gerust: je zorgen zijn onnodig, zegt Louis Kroes. ,,Passeren is geen issue, daar is iedereen het over eens.” Zijn stelling wordt bevestigd door collega-experts.

Dat er bij een stille ontmoeting op straat (of in het trappenhuis) geen besmetting plaatsvindt, heeft te maken met een combinatie van twee dingen. Een: de korte tijd van het contact. En twee: het lage aantal virusdeeltjes dat een eventueel besmet persoon verspreidt als hij normaal ademt.

Ook iemand die joggend langskomt, is door het snelle passeren geen gevaar. Anders wordt het als een ander je recht in het gezicht hoest of niest, of als je langdurig met iemand op korte afstand staat te praten. Dan is het aantal virusdeeltjes waaraan je potentieel bloot komt te staan, een stuk hoger.

2. Geniet van de buitenlucht

Er is iets geks aan de hand. Terwijl agenten en boa’s overuren draaiden om mensen in binnensteden, parken en op stranden aan te spreken of te bekeuren, blijkt uit onderzoeken overal ter wereld dat veruit de meeste coronabesmettingen binnen plaatsvonden, met thuis als onbetwiste hotspot nummer 1.

Een studie  van onderzoekers  in Hongkong vond onder 318 onderzochte uitbraken in China slechts één besmettingsgeval buiten. Ook andere onderzoekers concluderen massaal dat overdracht plaatsvindt in huis, in de kerk, het ov, restaurants, kantoren, sportscholen en winkels. Niet op het strand, niet in het park. ,,Besmetting vindt eigenlijk altijd binnen plaats, weten we nu”, zegt viroloog Van Leer.

,,Er is buiten sprake van continue verversing van lucht”, verklaart kinderarts-epidemioloog Bruijning. ,,Daardoor vervliegt de lucht die je uitademt gewoon. Besmetting kan alleen onder heel specifieke omstandigheden plaatsvinden. Als je een lang gesprek houdt, direct in iemands luchtstroom staat.”

Kroes vult aan. ,,Buiten reiken de druppeltjes die iemand verspreidt bij ademen, praten enzovoorts veel minder ver dan binnen, waar je stilstaande lucht hebt. Ik wil niet zeggen dat overdracht buiten nooit plaatsvindt, maar echt vele malen minder. Dat zou de overheid toch moeten meenemen in haar risicoafweging.”

Uit  recent onderzoek  blijkt bovendien dat uv-licht virusdeeltjes die achterblijven op oppervlakken snel doodt. Een leuning van een bankje in de brandende zon aanraken, is dus niet zo’n probleem. Nog een reden waarom de coronazorgen buiten wat minder groot hoeven te zijn.

Moet de ordehandhaving deze zomer dan echt op volle toeren gaan draaien in bossen, parken en op stranden? Kroes vindt dat het wel wat losser mag. ,,Op het strand bijvoorbeeld heb je altijd een briesje. En je ziet mensen die elkaar niet kennen er nooit echt zij aan zij liggen. Er zal misschien een keer íemand besmet worden. Maar snelle verspreiding van de pandemie vindt er gewoon niet plaats.”

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

loading

3. Maak je niet te veel zorgen in de supermarkt

Nog zo’n opmerkelijk feit. Waar velen van ons al wekenlang in lichte paniek de supermarkt doorkruisen, angstvallig uit de buurt blijvend van anderen terwijl we intussen ons best doen niet aan onze ogen of neus te zitten, blijkt de plek allesbehalve een hotspot voor besmettingen onder bezoekers. ,,In de supermarkt zie je helemaal niks aan besmettingen”, stelt de Groningse virologe Van Leer zelfs.

Toegegeven, er zijn wereldwijd wel uitbraken geweest in winkels en winkelcentra, maar ‘ superspreader events ’ waarbij één persoon tientallen bezoekers aansteekt, zijn niet bekend. Ook niet van de tijd voordat overal ter wereld het afstand houden gemeengoed werd.

Deskundigen verklaren dat doordat supermarkten vaak grote ruimten zijn en onbekenden er over het algemeen niet minutenlang dicht bij elkaar staan. Wie met een beetje pech wel gevaar kunnen lopen, zijn de vakkenvullers en kassamedewerkers, die urenlang in de winkel aanwezig zijn.

In China werd eind januari onderzoek gedaan in een supermarkt waar een medewerker corona bleek te hebben. Wat bleek: 11 van zijn 120 collega’s waren ook besmet. Bij de getraceerde klanten was dat slechts bij 2 van de ruim 8000 het geval.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

loading

4. Ga voor het zingen de kerk uit

Het is een van de verrassingen die Covid-19 voor virologen in petto had: wie corona onder de leden heeft en zingt, hard praat of hijgt van het sporten, scheidt niet alleen meer virusdeeltjes uit dan een ander. Diegene blijkt ook aerosolen te produceren, kleine druppeltjes die verder reiken dan 1,5 meter en anderen zouden kunnen besmetten. ‘Zouden kunnen’, met nadruk, want experts zijn het onderling nog niet eens of de minidruppels echt een rol spelen in de overdracht van corona.

Eerder werd breed aangenomen dat het virus alleen over korte afstand via grotere druppels verspreid werd, net als bij een luchtweginfectie als griep. Vandaar de 1,5 meterregel.

Maar sinds overal ter wereld koorrepetities brandhaarden van corona werden, zelfs waar de voorzorgsmaatregelen in acht werden genomen, is er debat. Niet alleen bij koren blijkt corona zich soms onverwachts te verspreiden: hetzelfde gebeurde bij kerkdiensten, in een restaurant, een callcenter, onder aerobicinstructeurs. Kortom: plekken waar mensen langer samenzijn en zich niet inhouden.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

loading

Binnenmilieuspecialist Atze Boerstra behoort tot de mensen die heilig in de verspreiding via aerosolen geloven. ,,Met een club internationale wetenschappers zijn we hier sinds maart al mee bezig. Inmiddels zou ik er zelfs mijn huis om durven verwedden dat aerosolen bij  superspreader events , waarbij één persoon meer dan tien mensen aansteekt, de hoofdrolspelers zijn.”

Ook de Duitse topviroloog Christian Drosten is inmiddels om: hij stelt dat aerosolen een rol spelen bij de verspreiding van corona en pleit voor herziening van de maatregelen. De 1,5 metersamenleving biedt niet altijd genoeg bescherming, vindt Drosten. ,,En ik ben dat met hem eens, er zijn steeds meer aanwijzingen dat aerosolen een rol spelen”, zegt epidemioloog Patricia Bruijning.

Wat het voor ons eigen gedrag zou betekenen? Het maakt uit hoe hard je praat, zingt, hijgt, waar je dat doet en hoelang je dat doet. Bruijning: ,,Ik heb op de school van mijn kinderen gezegd: binnen zingen zou ik zeker niet meer doen. Maar als je buiten op het schoolplein gaat staan, een beetje uit elkaar, kun je best een liedje zingen.”

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

loading

5. Vermijd slecht geventileerde ruimtes

Atze Boerstra noemt het ‘de Covid-19 Bermudadriehoek’: veel mensen langere tijd samen in een binnenruimte die slecht geventileerd is en waar veel gezongen of geroepen wordt. Zijn boodschap: vermijd die driehoek, want als je daar belandt, wordt het echt gevaarlijk.

De steeds populairdere theorie achter dat advies: als de lucht niet goed ververst wordt, kunnen de kleine druppeltjes die uit tientallen monden en neuzen komen langere tijd in de ruimte blijven zweven. Onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam  publiceerden deze week  onderzoek dat aantoonde dat de piepkleine druppeltjes zonder ventilatie inderdaad veel langer in de lucht blijven hangen. Let op: daarmee is nog niet aangetoond dat deze druppeltjes ook voor besmetting zorgen.

Bekijk hieronder twee illustraties van een binnenruimte met de ventilatie uit en aan. Daaronder gaat het artikel verder.

loading

loading  

Maar het kamp dat daar vanuit gaat, wordt wel groter. Van een Amerikaans koor raakten 42 van de 57 leden besmet na een repetitie in een slecht geventileerde ruimte. Boerstra: ,,En in een Chinees restaurant waren precies de gasten de pineut die in de luchtstroom zaten van een koelunit die de aanwezige lucht wel rondpompte, maar niet ververste.” In beide gevallen hielden mensen zich aan de voorzorgsmaatregelen. De discussie onder wetenschappers: kwam overdracht echt door aerosolen, of toch door andere factoren?

Hoe groot het verspreidingsaandeel van slecht geluchte ruimtes eventueel zou kunnen zijn, is ook nog maar de vraag. Boerstra: ,,Tijdens 95 procent van dit soort bijeenkomsten zal er misschien weinig gebeuren, maar als het misgaat, heb je een probleem.”

Coretta van Leer maakte met haar Groningse collega-virologen iets soortgelijks mee. ,,We hadden met zijn tienen een overleg in een afgesloten ruimte van 30 vierkante meter. We hielden ons aan álle voorschriften. Toch kregen we bijna allemaal corona.” De les? ,,De ruimte was te klein en de ventilatie niet goed. Er was niet genoeg verse lucht.”

Al het bovenstaande brengt een groeiende groep experts tot de conclusie dat ventileren van ruimtes veel meer aandacht moet krijgen in de voorlichting over het coronavirus. ,,Ventilatie is tot nu toe een ondergeschoven kindje geweest. Onterecht”, zegt Bruijning. Boerstra: ,,Ik zou één advies aan de standaardrichtlijnen toevoegen: vermijd slecht geventileerde ruimtes.”

Het RIVM heeft van ventilatie nog geen speerpunt gemaakt: het instituut  onderzoekt de precieze rol  van aerosolen nog.

6. Geef kinderen deze zomer de ruimte

Corona bracht ons veel rampspoed, maar één ding bleef ons bespaard: dat het virus ook kinderen treft. In de statistieken zijn 12-minners zwaar ondervertegenwoordigd. Kinderen raken niet snel besmet en lijken zelf weinig anderen te besmetten.

,,Dat beeld blijft staan”, zegt kinderarts-epidemioloog Patricia Bruijning. ,,Al kennen we de redenen van de lage vatbaarheid en bijdrage aan verspreiding nog steeds niet helemaal.”

Ook in Denemarken, waar de kinderen in basisschoolleeftijd al sinds 15 april weer naar school gaan, is geen opvallende stijging van het aantal coronagevallen waar te nemen. En in Nederland lijken besmettingsgevallen onder lesgevend personeel niet naar schoolkinderen te herleiden.

Ondanks alle positieve statistieken hanteert het RIVM nog altijd de richtlijn dat kinderen niet op bezoek zouden moeten gaan bij opa en oma, met name als die ouder dan 70 zijn en dus extra kwetsbaar. Is dat strenge advies nou echt nog nodig? Bruijning: ,,Buiten in de tuin zou ik het wel aandurven, als je je aan de afstandsregels houdt, geen eten doorgeeft, enzovoorts. En volgens mij gebeurt dat ook al vrij vaak.”

En binnen? ,,Dat vind ik een lastige. Waarschijnlijk kan het in veel gevallen prima. Maar om daarop ‘ja’ te antwoorden, zou ik nog meer gegevens willen zien. Dus mijn advies zou zijn: als je elkaar wil zien, dan buiten en op afstand. Tegen de tijd dat het herfst is en weer kouder wordt, weten we waarschijnlijk nog meer en kunnen we een beter oordeel vellen.”

Maar verder, laat die kids deze zomer maar lekker ravotten, stoeien in het zwembad. Toch? ,,Weet je, de kans op besmetting van een kind is niet nul. Maar alle risico’s uitsluiten, dat zal je als ouder toch niet lukken.”

7. Sport, maar doe het vooral buiten

Wie een beetje aandachtig heeft meegelezen, zal niet verrast zijn door de mededeling dat virologen sporten in de binnenlucht riskant vinden, maar dat het in de buitenlucht een veel minder grote risicofactor is. Die stelling ging al op voor bijvoorbeeld hardlopen of wielrennen, iets dat op individuele basis door het kabinet nooit verboden is. Bewegen wordt sowieso aangeraden, omdat overgewicht je extra kwetsbaar maakt voor corona.

Ook in teamsporten als voetbal of hockey kan klinisch viroloog Louis Kroes ‘weinig kwaads zien’, ondanks het feit dat spelers er fysiek contact kunnen hebben. Hierbij geldt weer dat in de vrije buitenlucht verspreide virusdeeltjes veel sneller worden verdund dan binnen, zegt Kroes. ,,En er is veel beweging, de afstanden tussen spelers zijn vaak groot. Kortom: het is erg lastig om het virus over te dragen.”

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

loading

Natuurlijk, een speler die de inhoud van zijn neus in jouw richting leegt kan een besmetting veroorzaken. Maar ook hier moeten we volgens Kroes weer beseffen: ,,Dat is een eenmalige gebeurtenis, die geen grote rol speelt in de verspreiding van het coronavirus.”

En waarom mag er buiten dan geen publiek op de tribune, als die virusdeeltjes er blijkbaar zo snel vervliegen? Bruijning: ,,Tribunes, dat is buiten en niet buiten. Ze zijn afgeschermd, overkapt. De luchtcirculatie is er niet hetzelfde als in de vrije buitenlucht. Bovendien, mensen zitten dicht op elkaar, zingen en schreeuwen.”

Kroes: ,,Je zou kunnen beweren dat mensen op tribunes zo dicht op elkaar zitten dat de voortdurend verwaaiende druppeltjes altijd wel bij iemand terechtkomen. Dat is aannemelijk, maar speculatief. We weten nog niet zeker of voetbalwedstrijden  superspreader events  kunnen zijn.” Dat is inderdaad nog niet aangetoond: besmetting kan ook in de bus naar het stadion of in de kroeg hebben plaatsgevonden.

8. Besef dat juist je eigen omgeving een mijnenveld is

Vooropgesteld: veel is nog niet bekend over het coronavirus. Hoe vaak het verspreid wordt door een onderling gesprek of een omhelzing, hoe vaak door een ‘besmette’ deurklink en hoe vaak door slechte ventilatie? Onduidelijk.

Wat we uit onderzoeken wel weten, is dat het op al die manieren zou kúnnen gebeuren, en dat je eigen omgeving - huis, gezin, goede vrienden, familie - veruit de meest voorkomende bron van besmetting is, omdat je daar gewend bent om langere tijd dichtbij anderen door te brengen.

Overdracht binnen een gezin is lastig te voorkomen. Maar hoe  close  worden we de komende tijd weer met vriendengroepen, hoe spreken we af met broers en zussen en hun gezinnen? Wat wordt de omvang van onze barbecueavonden? En als het regent, houden we onze verjaardag dan toch maar gewoon weer binnen?

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

loading

Een barbecue met een groep mensen is zo’n beetje de ultieme lakmoesproef voor coronadiscipline, blijkt na een rondgang onder de geraadpleegde experts. Zij denken dat het kan, als je goed nadenkt. Afstand houden, vaak de handen wassen, schalen niet zomaar doorgeven. Een oplossing zou zijn om gegrild vlees en vis op een tafel bij de barbecue te zetten, waar iedereen het zelf kan gaan halen.

Toch ziet epidemioloog Patricia Bruijning overal figuurlijke bananenschillen. ,,Dat soort bijeenkomsten lijkt echt een risicofactor te zijn. Voedsel delen, langdurige gesprekken...” En wat als de avond valt, de drank in de man komt, en praten roepen of zingen wordt? ,,Ik zou er vooraf heel goed over nadenken. Maar het hangt er natuurlijk vanaf hoe je het inricht met elkaar. Dus maak goede afspraken.”

En die verjaardag binnen? Kijk er mee uit, waarschuwt viroloog Coretta van Leer. ,,Als de ruimte te klein is, of de ramen dicht, dan is het echt riskant. Mensen moeten niet denken dat het coronavirus er niet meer is. Door dit soort bijeenkomsten kan het gewoon weer oplaaien.”

9. Denk na, kijk, luister

Doctor ingenieur Atze Boerstra heeft zichzelf al een aantal basisregels opgelegd voor het leven na de lockdown. Zo gaat hij voorlopig niet meer vergaderen in een ruimte met een ‘ventilatievoud’ van minder dan twee en slaat hij etentjes in intieme maar bedompte restaurants voortaan beleefd over. ,,Het zijn simpele dingen. Als je in een taxi stapt, vraag of het ventilatiesysteem of de maximale stand mag of zet een raampje open.”

Nu hoort Boerstra dus bij de club experts die heilig in de verspreiding via aerosolen geloven, maar de boodschap van experts is breder. Die is: nu je je weer vrij mag bewegen, denk dan na welke keuzes je maakt, waar je wel heen gaat en waar niet. En, bij je werk bijvoorbeeld: hoelang ben je met dezelfde mensen in één ruimte?

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

loading

,,Alleen maar kijken naar 1,5 meter volstaat niet”, zegt de Groningse virologe Coretta van Leer. ,,Je moet kijken: hoeveel mensen zijn hier, is het goed geventileerd? Maar ook luisteren: hoe hard wordt er geroepen?”

Zo moet je eigenlijk van elke omgeving waar je langere tijd gaat verblijven een snelle analyse maken, zegt klinisch viroloog Louis Kroes. Je werkplek bijvoorbeeld, de kerk of moskee die je weer mag bezoeken, het café waar je je eindelijk weer eens kunt gaan bezatten, de trein of de bus. ,,Kijk kritisch, en maak op basis daarvan je keuzes.”

menu