Je bent voldaan na een rijke maaltijd en neemt een klein blokje chocolade toe, om vervolgens de hele reep op te peuzelen. Welke rol hebben ons brein en de hormonen in ons lijf daarmee te maken? Belangrijke vragen met de feestdagen in aantocht.

Dat je geneigd bent (door) te eten terwijl je vol zit, heeft deels te maken met je brein. Toen onze prehistorische voorouders rondtrokken, was voedsel een schaars goed. Als er zoet, vet en calorierijk eten was, dan was het overlevingstechnisch gezien handig om je daarmee vol te proppen. Zo denkt het brein nog steeds. Ongeremd snaaien is een gevolg van onze abnormale omgeving.

Impulscontrole speelt mee

Toch zijn er verschillen. De een krijgt het voor elkaar om 3 weken met een grote chocoladereep te doen, terwijl een ander ’m haast ongemerkt in 10 minuten wegwerkt. Hoe kan dat? ,,Verzadiging en eetgedrag zijn complexe zaken’’, zegt voedingspsycholoog Diana van Dijken. Wat in elk geval meespeelt, is impulscontrole, stelt zij. ,,We weten dat de een beter in staat is impulsen te weerstaan dan de ander.’’

De neiging tot overeten kan te maken hebben met hoe gevoelig je bent voor omgevingsprikkels. Van Dijken: ,,Onze leefomgeving is de afgelopen tientallen jaren op zo’n manier veranderd en ingericht dat het makkelijker is geworden te kiezen voor overmatige consumptie van calorierijk voedsel.’’ Het Voedingscentrum noemt dit een obesogene omgeving, die mensen stimuleert te veel te eten en te weinig te bewegen.

Tweehonderd voedselkeuzemomenten

Elke dag krijgen we zo’n tweehonderd voedselkeuzemomenten voorgeschoteld, berekende volksgezondheidsinstituut RIVM vorig jaar, en dus moet je de hele dag weerstand bieden aan wat je zou kunnen verorberen. ,,Er zijn zo veel mogelijkheden om ongezond eten te kopen’’, zegt Van Dijken. ,,Het is moeilijk om dat iedere keer te weerstaan.’’

Ook hier geldt: de een is gevoeliger voor externe prikkels dan de ander. Van Dijken: ,,Sommige mensen zijn heel visueel ingesteld, die krijgen meteen trek als ze een schaal bitterballen zien, ook als ze vol zitten. Anderen hebben dat veel minder.’’

V oedsel als beloning of troost

Dan zijn er de mensen die eten als ze zich vervelen, verdrietig of gestrest zijn: het bekende emotie-eten. Na een stressvolle dag lonkt ’s avonds de zak chips of de doos chocola. ,,Wanneer we ons rot voelen, proberen we manieren te vinden om dat gevoel te vergeten’’, zegt Van Dijken, die gespecialiseerd is in de behandeling van emotie-eten. ,,Emotie-eters gebruiken voedsel als beloning, troost of compensatie.’’

In haar praktijk ziet Van Dijken dat de kiem voor deze manier van eten vaak in de opvoeding wordt gelegd. ,,Papa en mama hebben ruzie, maar om je op te vrolijken krijg je wat lekkers. Op school word je gepest en in plaats van te praten over de negatieve gevoelens die je daaraan overhoudt, krijg je een stuk appeltaart. Je koppelt zo eten aan emoties. Het gevolg is dat je later een grotere kans loopt op emotie-eten’’, aldus Van Dijken.

Hormonen reguleren de eetlust

Overeten is niet alleen psychologisch. Volgens Liesbeth van Rossum, hoogleraar en internist-endocrinoloog aan het Erasmus MC in Rotterdam, wordt de biologische kant van het verhaal vaak vergeten. ,,Veel mensen denken dat de maag een slappe zak is en dat als je eet, de maag vol raakt. Maar dat is te simpel gedacht. Op het moment dat het voedsel in de maag komt, staat er rek op de wand en wordt via de zenuwbanen een seintje afgegeven aan de hersenen.''

,,Heel belangrijk is de lichamelijke reactie die kort erna opgewekt wordt als het eten in je darmen terechtkomt. Dan spelen darmhormonen die eetlust reguleren een belangrijke rol, want die geven (via de bloedbaan) door aan de hersenen dat je vol zit’’, aldus Van Rossum, die met collega Mariëtte Boon Vet belangrijk schreef, een boek over lichaamsvet en voeding, verbranding en verborgen dikmakers.

B ewerkt voedsel saboteert de balans

Waarom je te veel eet, heeft dus ook te maken met je darmhormonen. Soms functioneren die minder goed en neemt je hongergevoel minder snel af. Van Rossum: ,,Hoe die hormonen afgesteld zijn, is voor een deel in je aanleg geregeld. Er zijn bijvoorbeeld mensen die een genetisch foutje hebben en bij wie de verzadigingshormonen niet goed werken. Die mensen zitten dus nooit vol. Andere mensen zijn juist weer gezegend met genen en een stofwisseling die ze minder gevoelig maken voor geuren van lekkernijen.’’

Uit onderzoek blijkt dat we zelf de werking van onze hongerhormoonbalans saboteren, door het eten van bewerkt voedsel bijvoorbeeld, blijkt uit een studie van het Nationaal Diabetes Instituut in de Verenigde Staten. Proefpersonen met een dieet dat uit bewerkt voedsel bestond, aten onbewust wel 500 kilocalorieën per dag meer dan de proefpersonen die slechts onbewerkt voedsel aten.

Beloningsgevoel van vet en suiker

Waarom kunnen we na een enorm avondmaal toch nog een toetje op? ,,Ook als je biologisch gezien vol zit, kun je soms dooreten, maar alleen als je iets heel erg lekker vindt’’, zegt Van Rossum. In de wetenschap wordt dat ‘hedonisch eten’ genoemd en het heeft te maken met dopamine. ,,Er wordt een beloningsgevoel opgewekt als jij iets eet met veel vetten en suikers.’’

Daarom kun je nog wel een grote ijscoupe eten na een diner, maar geen aardappeltjes, groente of vlees meer. Hoe gevoelig je ervoor bent, heeft met verschillende zaken te maken. Er zijn genen die ervoor zorgen dat de een net een paar happen meer eten nodig heeft voordat in het brein een flinke dopaminereactie plaatsvindt.

Stress is dikmaker

Net als Van Dijken benadrukt Van Rossum dat stre ss o nze eetlust aanwakkert. Vooral chronische stress is een dikmaker; die verhoogt de aanmaak van het stresshormoon cortisol. ,,Langdurige stress zorgt voor snacktrek. En dan grijpen we sneller naar een gevulde koek dan een naar selderijstengel.’’ Cortisol zet dus aan tot eten en dan vooral tot het eten van suiker en vet. Ook kan stress via cortisol leiden tot extra buikvet, volgens Van Rossum juist het soort vet dat ons ziek maakt.

Textuur is een belangrijke oorzaak van overconsumptie van ongezonde snacks, zegt Liesbeth Zandstra, hoogleraar food reward and behaviour aan Wageningen University. Hard voedsel vult sneller dan zacht of vloeibaar voedsel. Bewerkte producten hebben vaak een zachtere textuur, of zijn romig en makkelijker eetbaar. Zandstra: ,,Als je 1 kilo druiven pureert, kan je het makkelijk in 1,5 minuut wegklokken. Maar probeer je 1 kilo druiven te eten, dan ben je daar wel 20 minuten mee bezig. Als het al lukt.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Extra
Aanrader van de redactie