Nederland zucht onder de verlengde lockdown. En de dreiging van de superbesmettelijke Britse coronavariant geeft veel onzekerheid. Niettemin wil iedereen weten wanneer we van de beperkingen verlost zijn.

„Het is symptomatisch dat we vanwege de hectiek van de dag geen oog hebben voor wat er morgen gebeurt.” Toch wordt er achter de schermen wel nagedacht over ’slimme heropening’. Mogen we pas naar de kroeg als iedereen is ingeënt? Of komt er al eerder vrijheid?

Wanneer is de coronacrisis voorbij? Volgens minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid is ’in de herfst het hele land beschermd’. Zorgeconoom Jochen Mierau van de Rijksuniversiteit Groningen is optimistischer: „Ik denk dat dit rond juni klaar is. Ik denk dat die vaccinatiecampagne veel sneller gaat dan we denken.” Met dank aan de moordende concurrentie die er ontstaat tussen vaccinmakers die zo snel mogelijk een zo groot mogelijk marktaandeel willen.

Maar is de crisis pas voorbij als iedereen is ingeënt? Nee. „We komen nu in een soort parallelle strategie”, legt Mierau uit. „Aan de ene kant testen, traceren en bron- en contactonderzoek en aan de andere kant rollen we de vaccins uit. Naarmate je meer kwetsbare mensen gevaccineerd hebt, zullen de ziekenhuisopnames omlaaggaan.” loading

Concreet plan

De lockdown is helder, het eindstation is duidelijk, maar wat gebeurt er in de tussentijd? Het kabinet is vanwege de toeslagenaffaire even druk met zichzelf bezig. En de voorgaande weken werd alle aandacht opgeslokt door de zorgen over de volstromende ic’s en was daar ’mentaal weinig ruimte voor’, aldus een Haagse bron. Ook bij werkgeversorganisatie VNO-NCW – in november nog de bedenker van een concreet plan voor een ’testsamenleving’ – moet het nadenken over de exit uit de crisis nog beginnen.

„Dat is symptomatisch, dat we vanwege de hectiek van de dag geen oog hebben voor wat er morgen gebeurt”, aldus de Groningse hoogleraar Mierau. „We waren in het najaar heel erg bezig met het voorkomen van de tweede golf en wat rolt eruit? Dat we geen vaccinatiestrategie hebben.”

Toch probeert in de Haagse ministerietorens aan de Turfmarkt een team van tientallen ambtenaren van uiteenlopende departementen over die waan van de dag heen te kijken, maar het is de vraag of de ministers daar ook aan toekomen.

Versoepelingen

De komende maanden komen onherroepelijk tal van dilemma’s bovendrijven die om een politiek antwoord vragen. Moet de coronastrategie waarbij de ziekenhuisopnames leidend zijn, hetzelfde blijven? Wacht je met versoepelingen totdat de meest kwetsbaren zijn ingeënt? Hoe voorkom je dat de maatschappij straks open is voor gevaccineerden en niet voor niet-gevaccineerden? Hoelang handhaaf je strenge regels en hoe zorg je ervoor dat mensen zich daaraan blijven houden als de finishlijn in zicht is?

Concreet: de ideeën in Den Haag zijn volgens ingewijden dat het openen van scholen, horeca, winkels, kappers, theaters in min of meer de omgekeerde volgorde gaat als waarin ze gesloten zijn. Dus basisscholen als eerste open, dan middelbare scholen. Dan sportactiviteiten, want die zijn belangrijk voor jongeren. Dan winkels, wellicht met regels voor een maximumaantal bezoekers. Daarna kappers, theaters, horeca en evenementen. Grofweg. De roep van de horeca dat die als eerste weer open moet, omdat dat rechtvaardig is, zal in politiek Den Haag vermoedelijk niet op instemming kunnen rekenen.

loading

Maar de vraag die daaraan voorafgaat, is: kan het kabinet de huidige coronastrategie aanhouden? Nu wordt ingegrepen als de ziekenhuizen volstromen. Zodra de meeste kwetsbaren zijn ingeënt, ergens dit voorjaar, dan valt die druk weg en daarmee ook de ratio om beperkingen te blijven volhouden.

Volgens gezondheidseconoom Xander Koolman is het verstandig expliciet te maken of je de doelstelling dan verandert. „Wil je het virus zijn gang laten gaan, zodra die meest kwetsbaren zijn gevaccineerd? Wil je het risico lopen dat er dan alsnog gezondheidsschade ontstaat bij jongere mensen? Als ik premier Rutte goed beluister, wil hij het nu niet laten lopen in het zicht van de finish.” Het is ook de vraag of je mensen het risico wil laten lopen ziek te worden, terwijl het vaccin voor die mensen dan binnen handbereik is.

Koolman is er overigens niet zo zeker van dat de zorgproblemen voorbij zijn als alle zestigplussers zijn ingeënt. „De ziekenhuisbedden worden voor ongeveer 25 procent bezet door mensen onder de zestig. Als er veel mensen onder de zestig corona krijgen, liggen uiteindelijk de ziekenhuizen vol met jongere mensen.” Die zorg leeft ook in politiek Den Haag.

Risico

Herstel NL, een tijdelijke coronadenktank van economen zoals Barbara Baarsma (Rabo) en Coen Teulings (oud-Centraal Planbureau) en artsen, ziet dat anders. Arts Erik-Jan Vlieger van Herstel NL: „Het risico dat jonge mensen lopen om in het ziekenhuis terecht te komen is zo klein. Als straks alle ouderen gevaccineerd zijn, dan zou de zorg zelfs niet overbelast raken als heel Nederland besmet is. Er overlijden nog wel mensen, het risico is niet nul, maar overbelasting van de zorg kan dan niet meer.”

Stel dat het kabinet er toch voor kiest om langere tijd streng te blijven; hoe hou je mensen dan in het gareel? De Jonge zei niet voor niets bij de laatste persconferentie nadrukkelijk: „Een ’wij-zijn-er-bijna-gevoel’, dat kunnen we ons nog lang niet veroorloven. We zijn er nog niet, en ook niet bijna.” Die communicatie is cruciaal, denkt Will Tiemeijer, gedragswetenschapper aan de Erasmus Universiteit. „Het kabinet moet heel helder zijn en zo de geesten scherp houden. Ik denk niet dat het de fout herhaalt van vorig jaar zomer, toen de indruk ontstond dat we er wel waren. Hou dus die infrastructuur van regelmatige persconferenties overeind.”

Maar kun je voorkomen dat steeds meer mensen zich veilig voelen en geen zin meer hebben om zich te laten opsluiten? Tiemeijer vindt dat het kabinet daar goed over na moet denken. Maar hij vermoedt dat het niet zo’n vaart loopt. „Zolang mensen nog niet gevaccineerd zijn, is dat een prikkel om voorzichtig te blijven.” Hij denkt dat veel mensen uit zichzelf terughoudend zijn zolang het virus nog rondgaat.

Dat roept wel de vraag op: ontstaat er dan een gevaccineerden-economie? Waarbij ingeënte mensen wel naar de kroeg mogen of naar een concert? „Daar gaat Israël naartoe, daar wordt heel serieus gesproken over een vaccinatiepaspoort”, zegt Koolman. „Het grote probleem is dat we nog niet weten of gevaccineerde mensen niet alsnog anderen kunnen besmetten. Hopelijk weten we dat over een paar weken wel. Je wilt natuurlijk niet dat een volle kroeg gevaccineerden alsnog een superspreading event wordt waarbij de kroegbezoekers zelf gezond blijven, maar wel mensen thuis besmetten.”

Kroegbaas

De politiek lijkt er weinig voor te voelen om gevaccineerden meer rechten te geven dan niet-gevaccineerden. Toch zal het kabinet in een exitstrategie hierin een expliciete keus moeten maken, menen de experts. Ongetwijfeld zal er een kroegbaas zijn die zelf bedenkt dat zijn zaak open kan voor ingeënte klanten. Mierau: „Ik denk dat dat een reële discussie gaat worden. De politiek is huiverig. Dat zagen we eerder bij de discussie over de vaccinatieplicht van kinderen in de kinderopvang.” De politiek zal niet willen, maar deze keer zijn de financiële belangen heel groot, erkent de gezondheidseconoom.

Een negatieve test als toegangsticket voor bijvoorbeeld een evenement of voor school is daarentegen wel mogelijk. Deze week adviseerde de Gezondheidsraad hoe ’testbewijzen’ gebruikt kunnen worden om meer vrijheden aan mensen te geven. Daar wordt in het Haagse nu concreet over nagedacht, zei ook De Jonge woensdag in het Kamerdebat over het coronabeleid.

loading

Ondertussen worstelt het kabinet met het bieden van perspectief nu de Britse coronavariant roet in het eten lijkt te gooien. De lockdown is verlengd tot begin februari, maar ingewijden achten de kans groot dat er tot maart nog weinig kan. Hoe hou je ondertussen het moreel hoog? „Mensen hebben behoefte aan duidelijkheid en behoefte aan perspectief”, zegt Tiemeijer. „Natuurlijk is er veel onzekerheid en moet je slagen om de arm houden. Maar blijf proberen een beeld te schetsen met de kennis die je nu hebt. Dan mag je vervolgens van de critici aan de talkshowtafels ook wat realiteitszin verwachten. Iedereen die het zogenaamd heel zeker weet, zou ik wantrouwen.”

In de komende weken wil het kabinet nog met een nieuwe routekaart komen. In november zei premier Mark Rutte nog dat je die maar één kant op kan bewandelen, van minder streng naar strenger. Zijn idee was toen dat versoepelingen niet stapje voor stapje gaan, maar dat het aantal besmettingen eerst naar het allerlaagste niveau terug moet. Die gedachte lijkt nu te worden losgelaten, omdat de inzet van testen en vaccins nieuwe mogelijkheden bieden.

Tussenstap

Als de basisscholen als eerste opengaan, moeten testteams klaarstaan om massaal te testen zodra er een uitbraak is. Anderhalvemeteronderwijs wordt nu uitgedacht. Winkels half open laten gaan met een balie bij de voordeur zou op een gegeven moment een tussenstap zijn. Experimenten met testen bij horeca en evenementen zijn weliswaar opgeschort, maar vinden straks alsnog plaats. De Haagse zoektocht naar ’een slimme heropening’ van de maatschappij is gaande. Maar niemand weet wanneer die kan beginnen.

Vlieger ziet het niet zitten als we langdurig opgesloten blijven en bijna niks meer mogen. „Onze angst is dat het kabinet heel lang blijft doorgaan met dit beleid”, zegt hij namens de economen en artsen van Herstel NL. Hij pleit ervoor lucht te geven zodra de meest kwetsbare mensen zijn beschermd. „Dan kun je mensen hun keuzevrijheid teruggeven.”

In een gezamenlijk artikel dat in economenblad ESB zal verschijnen, schetsen de critici dat je kunt wachten tot oktober, als elk risico weg is. Maar in hun ogen moet het mogelijk zijn om al eerder de teugels te laten vieren. „Je kunt best vasthouden aan de 1,5 meter en de mondkapjes op plekken waar veel mensen komen, zoals in winkels en het ov. Dan bescherm je mensen die voorzichtig willen blijven. Maar laat het aan mensen zelf over of ze wel of niet naar de kroeg willen.”

Je kunt deze onderwerpen volgen
Extra
Coronavirus