Demonstratie zondag op het Museumplein in Amsterdam.

Wie zitten er achter de rellen? 'Het is heftig en het kan nog erger worden', voorziet hoogleraar Tom Postmes van de Rijksuniversiteit Groningen

Demonstratie zondag op het Museumplein in Amsterdam. ANP

De politiek worstelt met de rellen die rond het coronabeleid opvlammen. Partijen proberen met de verkiezingen in aantocht verschillen uit te vergroten. Met beperkt succes. „Er is maar één club die hiervan profiteert, en dat is de VVD.”

Terwijl in de steden en dorpen geweld oplaaide, wees GroenLinks-leider Jesse Klaver de schuldigen aan: PVV en Forum. Die hadden uit het ‘draaiboek van Trump’ wetenschap verdacht gemaakt, opgeroepen tot ongehoorzaamheid en anderen vervolgens de schuld gegeven. „Dit soort rellen en vandalisme is precies het gevolg van dat gedrag.”

Wilders en Klaver ruziën over oorzaak

Want, zo twitterde Klaver over de brandstichting bij de GGD-locatie op Urk: ‘Vergeet niet dat PVV Urk tot dit geweld heeft aangezet.’ Hij verwees naar een eerdere verklaring van Urker PVV-fractieleider Hendrik Wekker: ‘Indien er morgen een avondklok komt, zullen wij er als PVV Urk alles aan doen om ervoor te zorgen dat deze op Urk niet wordt gehandhaafd.’ De tweet werd alom als opruiend gezien.

Het duurde de hele zondag voordat partijbaas Geert Wilders er afstand van nam. Om daar meteen aan toe te voegen: „En dat geldt natuurlijk ook voor de bontkraagvriendjes van Jesse Klaver uit de Schilderswijk: wegwezen!”

‘Vingerwijzen helpt politie niet’

Ook Forum voor Democratie kreeg het verwijt van opruiing. ’Dit is de tweede avond dat Rutte Nederland opsluit’, werd er vanaf het partijaccount getwitterd, vlak na het ingaan van de avondklok, met een duister plaatje erbij van een politiehelikopter met zoeklicht. „FvD blijft zich verzetten... Steeds meer mensen keren zich tegen de avondklok. Alleen samen krijgen we onze vrijheid terug.’ Later, nadat demonstraties waren ontaard in vandalisme en plunderingen, nuanceerde partijleider Thierry Baudet: „Kritiek op de avondklok betekent niet geweld goedkeuren.”

Al dat vingerwijzen helpt de geplaagde politie niet, beklaagde voorzitter Jan Struijs van politievakbond NPB zich tegenover NRC. Politici en burgemeesters kunnen beter één lijn trekken over de noodzaak van de avondklok en het optreden tegen relschoppers.

Vijf groepen demonstranten

„Het ís al zo’n moeilijke taak waarvoor de agenten staan”, zegt hoogleraar sociale psychologie van de Rijksuniversiteit Groningen Tom Postmes. Hij houdt zich veel bezig met sociale onrust. „Het komt zelden voor dat ze op straat beleid moeten handhaven waarover nog maar een paar dagen ervoor is besloten. Daardoor lijkt het alsof jij je als agent mengt in de politiek. En dan is zo’n avondklok nog omstreden ook.”

‘Intussen mist het land een samenbindend figuur’

loading  

De demonstranten tegen het coronabeleid bestaan volgens Postmes uit grofweg vijf groepen: „De groep die vindt dat corona een griepje is die zulke draconische maatregelen niet rechtvaardigt. Zij die protesteren omdat de economie op de fles gaat. De mensen die vinden dat hun vrijheid wordt beknot. Dan heb je de mensen die sowieso tegen de overheid zijn en net zo goed verschijnen bij een demonstratie tegen migratie als tegen de almacht van de banken. En dan is er de groep die het coronabeleid als complot ziet.”

Allemaal gerechtvaardigde redenen voor protest, vindt Postmes. „Maar allemaal bij elkaar toch lastig, zeker nu veel jeugd zich verveelt en denkt ‘even kijken wat daar gebeurt’. Bovendien trekt het mensen aan die graag geweld plegen, al weten we niet hoe groot die groep is.”

Rutte: ‘Crimineel geweld’

Voor premier Mark Rutte is het wél duidelijk: de rellen hebben ‘niks met de strijd voor vrijheid’ te maken, maar met ’crimineel geweld’. Hij zei het gisterochtend tijdens een haastig ingelast persmoment, nadat het weekend de vraag had geklonken waar de premier toch bleef.

Niet constructief om alle onrust hiermee af te doen, vindt politiek socioloog Fenneke Wekker. „Zonder geweld goed te praten kun je best oog hebben voor wat politieke ingrepen zoals de coronamaatregelen van mensen vraagt. Juist jongeren worden in hun vrijheid beperkt tegen een ziekte waar zij het minst last van hebben. De voetbalstadions en sportscholen zijn dicht, maar sommige energie móet eruit.”

‘De koning staat op achterstand’

Intussen mist het land een samenbindend figuur, zegt Postmes. De premier is vooral met het beleid verbonden. „De koning misschien? Die staat ‘op achterstand’ met z’n vliegreisje naar Griekenland”, zo stelt een betrokkene bij de kabinetscommunicatie vast. Hetzelfde geldt voor justitieminister Ferd Grapperhaus na zijn bruiloftsknuffels.

In het begin van de coronacrisis leken de politieke verschillen even verdwenen, zegt hoogleraar politicologie Gerrit Voerman. „Inmiddels is de kritiek toegenomen, al treft die meer de uitvoering van het beleid dan de noodzaak.”

Het is een gegeven dat het volk zich achter de leiding schaart in de eerste fase van een crisis die van buitenaf komt en die niet te voorzien was, zegt de Amsterdamse hoogleraar politicologie Tom van der Meer. „Die rally round the flag is er niet meer, maar het effect is niet weg.” De VVD staat immers nog stijf bovenaan in de peilingen. „De politieke rivalen van de premier worden niet als alternatief gezien. Daarom is het ook zo’n risico voor partijen als D66 en CDA om de zittende premier uit te dagen op leiderschap.”

Dat gebeurde afgelopen weekend evengoed. Nieuwbakken lijsttrekkers Wopke Hoekstra (CDA) en Lilianne Ploumen (PvdA) vielen op hun verkiezingscongressen de VVD van Rutte aan.

‘Iedereen verwacht: dit loopt uit de hand’

De premier heeft het voordeel dat hij net genoeg met corona wordt verbonden om als crisisbestrijder te boek te staan, maar te weinig om de fouten in de uitvoering te krijgen aangewreven, zegt Voerman. „Die kritiek is voor CDA’er Hugo de Jonge. „Het is lastig voor andere partijen om andere thema’s in de campagne te krijgen dan de coronacrisis.”

„Er is maar één club die hiervan profiteert, en dat is de VVD”, zegt een partijprominent. „Want wat kunnen andere partijen doen? Het geweld veroordelen in stevige bewoordingen, maar dat maakt toch minder indruk als Lilian Marijnissen het doet dan als de premier dat doet.”

Wie zoekt naar verbinding, zal het voorlopig met Mark Rutte moeten doen, denkt sociaal psycholoog Postmes. „Intussen is er met die rellen wel een voorbeeld gesteld. Iedereen verwacht nu bij elke demonstratie: dat loopt uit de hand. Het is heel heftig en het kan nog veel erger worden ook.”

Je kunt deze onderwerpen volgen
Extra
Coronavirus
menu