Ziek van de angst

Angststoornissen behoren tot de ernstigste ziektes die er bestaan. 1 op elke 5 Nederlanders heeft er op een bepaald moment in zijn leven last van.

Angst ontneemt mensen veel kwaliteit van leven. Meer nog dan hart- en vaatziekten, om maar wat te noemen. Een angststoornis is ook een dure aandoening, want jaarlijks kost de zorg voor mensen die hieraan lijden 626 miljoen euro. Dat is 0,7 procent van het totale jaarlijkse zorgbudget.

Normale reactie of chronische ziekte

Date van der Veen is klinisch psycholoog aan het Universitair Centrum voor Psychiatrie (UCP) van het UMCG en Wim Veling is daar psychiater. ,,Wij zien de ernstigste gevallen, want de meeste mensen worden eerst door de huisarts en dan door de ggz in de tweede lijn geholpen’’, zegt Van der Veen. ,,Alleen als het daar niet lukt, komen ze bij ons. Daardoor vergeten wij weleens dat het overgrote deel, tweederde, goed herstelt na een behandeling in de eerste of tweede lijn.’’

Angst is een normale menselijke emotie, een reactie op reëel gevaar. ,,Het heeft onze soort altijd geholpen om te overleven’’, zegt Veling. Maar soms lijden mensen aan angst zonder dat daarvoor een duidelijke reden is, en soms zodanig dat het hun dagelijkse leven verstoort. Bij een deel van de patiënten wordt angst zelfs een chronische ziekte die hun hele leven op de kop zet. ,,Terwijl het op zichzelf een normaal verschijnsel is, dat voor iedereen heel herkenbaar is.’’

Drie hoofdsoorten

Drie vaak voorkomende angststoornissen zijn paniek, de dwangstoornis en de sociale fobie. Veel mensen hebben weleens een paniekaanval. Even heel erg bang zijn, gaan zweten, last krijgen van hartkloppingen en benauwdheid. Mensen kunnen ook voor de symptomen angstig worden, bang om van benauwdheid te stikken bijvoorbeeld. ,,Dan krijg je angst voor de angst en dan gaat het van kwaad tot erger’’, zegt Veling. Een vorm van een paniekstoornis is agorafobie oftewel pleinvrees. Dat kan beginnen doordat iemand zich niet zo prettig voelt op een groot druk plein en kan langzaam erger worden.

Een tweede soort is de dwangstoornis. Dan krijgen mensen last van gedachtes aan ernstige, domme acties. Zoals ‘ik zou zomaar van dit dak kunnen springen’, of: ‘ik zou zomaar het stuur kunnen omgooien zodat we heel hard botsen’. ,,Om die angst weg te krijgen, te neutraliseren, gaan mensen bijzondere rituelen ontwikkelen’’, legt Van der Veen uit. ,,Ze moeten dan per se bepaalde handelingen verrichten om de angst te bezweren.’’ Smetvrees is een vorm van deze dwangstoornis. Of het eindeloos controleren of de deur echt wel dicht zit of het gas echt wel is uitgedraaid. ,,Dat kan soms zo erg worden dat mensen uren nodig hebben om de deur uit te komen.’’

De derde angststoornis is de sociale fobie. Die heeft te maken met een angst van mensen om te worden afgewezen of uitgelachen. ,,Mensen zijn dan erg bang om een verkeerde indruk te maken. ‘Zweet ik niet te veel, lach ik niet te raar, praat ik niet te hard?’ Dat kan een vicieuze cirkel worden want juist door die angst gaat iemand daadwerkelijk zweten of krijgt een rood hoofd.’’

De sociale fobie valt minder op dan de andere vormen van angst omdat mensen die eraan lijden vaak wat stilletjes en teruggetrokken zijn. Uit voorzorg ontlopen ze aandacht.

Vermijdingsgedrag

Behalve de drie hoofdvormen van angststoornissen zijn er enkele wat minder vaak voorkomende vormen. Zoals angst na een traumatische gebeurtenis, de posttraumatische stressstoornis (ptss). Lichaam en geest zijn dan constant op hun qui vive, klaar om in actie te komen als er iets ergs gebeurt. Ook bij andere stoornissen speelt angst een rol, zoals bij een psychose.

Bij de behandeling van angst is het eerst van belang te beseffen dat angst iets heel normaals is. Iedereen is soms bang. Bovendien zijn er enorm veel mensen die een vorm van een angststoornis hebben. Zo schijnen bekende Nederlanders als René van der Gijp (paniekaanval) en Katja Schuurman (dwangstoornis) hieraan te lijden, evenals de Amerikaanse acteur Johnny Depp (sociale fobie).

Bij alle vormen van angst werkt het mechanisme zo dat vermijdingsgedrag heel goed werkt. ,,Als je de angstwekkende situatie vermijdt, verdwijnt de angst’’, zegt Van der Veen. ,,Het lastige is alleen dat angst de neiging heeft om steeds meer terrein te veroveren. Het is dan niet meer genoeg om die situatie te vermijden, want je krijgt ook bij minder sterke impulsen last van de angst.’’

Blootstellen

Er is dan in principe één ding dat helpt: blootstelling aan de angst. In de kliniek worden dus ook zulke behandelingen gegeven. Exposure noemen ze het, iemand telkens opnieuw blootstellen aan angstwekkende situaties. Dat gaat soms ver. ,,Bij iemand met smetvrees leggen we de middagboterham op de rand van de wc-bril, met iemand met een sociale fobie gaan we op de Grote Markt het Wilhelmus zingen. Allemaal met als doel mensen in te prenten dat het uiteindelijk wel meevalt. Er is eigenlijk geen reden om zo angstig te zijn.’’

Exposure is onderdeel van cognitieve gedragstherapie, om te leren (weer) normaal met dingen om te gaan. Soms is dat niet genoeg en hebben mensen ook medicijnen nodig. Meestal antidepressiva, soms antipsychotica. ,,Die laatste middelen kunnen nodig zijn als mensen echt gaan geloven in hun angst en het een waanidee wordt’’, zegt Veling.

Computertherapie

Een nieuwe vorm van behandeling tegen angst is met computeranimaties. In het UCP wordt daarnaar onderzoek gedaan. De patiënt krijgt dan een virtual reality-bril op en wordt op die manier blootgesteld aan een angstwekkende situatie. ,,Soms is de echte blootstelling te lastig voor iemand. Dan kan deze kunstmatige manier een eerste stap zijn’’, zegt Veling. ,,Het is gemakkelijker om te oefenen.’’

De behandelaar kan precies een op de patiënt afgestemde situatie invoeren in de computer. Zoals een drukke supermarkt, winkelstraat of café. ,,Je kan met zo’n bril op ook echt gesprekken voeren met personages in het café of de supermarkt’’, vervolgt Veling. Hij heeft de indruk dat het in praktijk goed werkt maar het UCP doet nog wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van virtual reality. ,,We zien dat patiënten die eerst virtueel oefenden in de werkelijkheid gemakkelijker tot blootstelling komen.’’

Virtual reality-360 gradenfilmpjes kunnen ook dienen om patiënten rustiger te krijgen, deze werken vaak beter dan rustgevende medicijnen. Zoals filmpjes van het zwemmen met wilde dolfijnen of een duinwandeling op Ameland. Allemaal bedoeld om af te leiden van de angst. Serious gaming kan ook helpen; speciaal ontwikkelde computerspellen waarbij deelnemers bijvoorbeeld moeten proberen hele werelden te veroveren en daarvoor punten krijgen. Zodat ze gemotiveerd blijven om al die moeilijke oefeningen te doen.

Een speciale groep patiënten zijn ouderen met dementie of een depressie. ,,Bij die groep is het soms moeilijk te herkennen omdat mensen eerder beginnen over lichamelijke klachten. Bij hen is het vermijdingsgedrag soms best begrijpelijk’’, vindt Van der Veen. ,,Het is in ieder geval van belang altijd te proberen de angst te behandelen’’, vindt Veling. ,,Er was vroeger soms de neiging om het bij ouderen mensen maar te laten, omdat er toch niets meer aan te doen zou zijn. We weten nu dat angst altijd nog te behandelen is en dat dat de kwaliteit van leven daardoor enorm kan verbeteren.’’

menu