300ste sterfjaar van Arp Schnitger, wereldberoemde orgelmaker, wordt uitvoerig 'gevierd' in Groningen

Met een zomer vol Bach, hiphop, dans en theater en uiteraard veel, heel veel orgelconcerten wordt het 300ste sterfjaar van Arp Schnitger, één van de beste orgelmakers ooit, gevierd.

Nergens ter wereld staan zo veel historische kerkorgels als in Groningen en het aangrenzende Duitse Ostfriesland. Driehonderd instrumenten van verschillende orgelbouwers hebben de tand des tijds, de vele woelingen en de vernieuwingsdrift van kerkbesturen overleefd. Een groot aantal van de instrumenten is van de hand van orgelbouwer Arp Schnitger (Hamburg, 1648). Alleen al in de stad Groningen bouwde hij negen orgels. Drie bestaan nog steeds.

Arp Schnitger geldt als een van de beste orgelmakers ooit. Dit jaar is het 300 jaar geleden dat de wereldberoemde muziekinstrumentenmaker – door kenners wel de Stradivarius onder de orgelbouwers genoemd – op 71-jarige leeftijd overleed. Verschillende organisaties, zoals Stichting Groningen Orgelland, Stichting Groningen Orgel Stad, Erfgoedpartners, orgelcommissies uit Groningen en Duitsland, hebben deze zomer uitgeroepen tot Orgelzomer Groningen.

Maandenlang wordt er met concerten, zang, dans, theater, excursies, masterclasses en noem maar op stilgestaan bij de orgelbouwer die in Stad en Ommeland zijn muzikale sporen naliet.

Informele aftrap in Midwolda

In de monumentale hervormde kerk in Midwolda is zondag (16.00 uur) de informele aftrap van de Schnitgerzomer met het historisch theaterstuk Gliek un doch heel anners. Een gezamenlijk project in het Platt van de Arbeitsgemeinschaft Ostfriesischer Volkstheater en het Organeum in Weener. Het sluitstuk is in Groningen met het Schnitger Festival van 16 tot en met 20 oktober.

,,Dat er in het Noorden nog relatief veel oude orgels staan, is omdat er in het verleden vaak geen geld was om ze te vervangen voor nieuwe orgels. Goddank dat ze geen geld hadden. Vooral in de dorpen is zo veel moois behouden gebleven'', zegt organist Ludolf Heikens uit Midwolda. Hij werkt al 20 jaar bij het Organeum, een museum over orgelmuziek met zeker honderd historische toetsinstrumenten, en heeft zich in de orgelmaker verdiept.

Heikens is een van de initiatiefnemers van de glossy Klankjuweel die deze zomer wordt gepresenteerd. Het is een nieuw tweetalig tijdschrift over Groninger en Noord-Duitse orgels. Het wordt door Erfgoedpartners en het Organeum in een oplage van 10.000 exemplaren uitgegeven en staat bijna geheel in het teken van Arp Schnitger.

,,Hij was een kundig orgelbouwer en een scherp zakenman die van alle markten thuis was'', zegt Heikens. ,,Zijn orgels waren prachtig van klank. Hij leverde topkwaliteit onder het motto: sneller, goedkoper en beter. Jammer genoeg weten we niet hoe hij eruit zag. Er is geen enkele afbeelding van hem bekend.''

Gehaaide ondernemer

,,De vergelijking met Stradivarius wordt vaak gemaakt. Er is ook een andere kant. Die van de gehaaide ondernemer die op slinkse wijze concurrenten uit de markt drukte. Schnitger ging onder de prijzen van zijn concurrenten zitten en leverde boven bestek. Mensen wisten dat als je bij Schnitger bestelde, je meer waar voor je geld kreeg dan was afgesproken. Vakbekwame concurrenten die op de fles dreigden te gaan, paaide hij om voor hem te gaan werken. Zo kreeg hij de beste instrumentenmakers in zijn bedrijf en wist hij als het ware een orgelimperium op te bouwen.''

Heikens vertelt dat de orgelbouwer naam, faam en welstand had opgebouwd door het binnenhalen van opdrachten in zijn geboortestad. ,,Hamburg had in de zeventiende eeuw de dertigjarige oorlog goed doorstaan en was een rijke stad geworden. In grote kerken moesten dan ook grote, indrukwekkende orgels komen van uitstekende kwaliteit. Die kon Schnitger leveren. En wat Hamburg kreeg, wilden anderen ook. Zo'n beetje alles wat van aanzien was, stond bij de orgelmaker in de rij om bij hem een orgel te bestellen.''

Instrumenten gingen naar Engeland. De Russische tsaar Peter de Grote haalde in 1691 een orgel naar Moskou. Er is zelfs een Arp Schnitger-orgel in Mariana in Brazilië. ,,Een bestelling van de koningin van Portugal. Het orgel 'zeilde' de oceaan over en werd door het oerwoud versleept. Grappig detail is, dat medewerkers van Schnitger kozen in Brazilië te blijven in plaats van terug te keren naar Hamburg.''

In 1690 kwam de befaamde orgelbouwer naar Groningen om het orgel van de Martinikerk onder handen te nemen en grondig te restaureren. In een halfjaar tijd zag hij kans het 'ramponierte' orgel nieuwe glans te geven. In Stad en Ommeland is zijn naam gemaakt: opdrachten stromen binnen.

De hele zomer is het feest

De meeste activiteiten zijn in juli en augustus, als ook het 50-jarig bestaan van de Stichting Groningen Orgelland wordt gevierd. ,,We vieren dus de orgelzomer'', zegt Betty Knigge. Ze is projectcoördinator van het Schnitgerfestival en zakelijk leider bij de Stichting Groningen Orgelstad. De concertreeks start op 29 juli, een dag na Schnitgers sterfdag, met een concert in de Der Aa-kerk in Groningen.

Daarnaast kan een nieuw publiek kennismaken met oud erfgoed. Knigge: ,,Laten we eerlijk zijn. Gewone orgelconcerten trekken steeds minder publiek. Het fenomeen kerkorgel is – vooral bij jongeren en dertigers – onbekend. Die weten echt niet wat Groningen aan prachtige orgels om de hoek heeft staan. Die moet je dus over de drempel helpen. Hoe? Door het orgel op een eigentijdse manier te gebruiken.''

Zo is er straks 'Schnitger op Sneakers'. ,,Leerlingen van zes vmbo-scholen gaan hiphop-dansen op orgelmuziek.'' De culturele stichting Urban House (gericht op jongeren) uit Groningen maakt een speciale productie. Daniël Lohues speelt met Holland Baroque een programma rond Bach. Er zijn masterclasses en vijf excursies waaraan maximaal veertig mensen kunnen deelnemen. Knigge: ,,Weet je dat het merendeel van de belangstellenden uit het buitenland komt? Amerikanen, Tsjechen, Duitsers, Japanners: overal komen mensen vandaan om in Groningen de orgels te horen. Orgeltoeristen.''

Stad en Ommeland

In Stad en Ommeland staan nog Schnitgerorgels in Noordbroek, Nieuw Scheemda, Eenum, Godlinze, Uithuizen, Harkstede en Mensingeweer. Groningen is de enige stad waar drie van zijn orgels staan: in de Martinikerk, de Der Aa-kerk en de Pelstergasthuiskerk. Voor de Lutherse kerk in de stad bouwde de in Zwitserland woonachtige orgelbouwer Bernhardt Edskes een Schnitgerorgel na. De oud-Groninger was ook betrokken bij de restauratie van de Schnitgerorgels in Nieuw Scheemda en Uithuizen.

Toon reacties

Word wakker met het belangrijkste nieuws uit het Noorden met onze ochtend-nieuwsupdate.

Meer dan 22.249 nieuwsbriefabonnees

Je kunt je op elk moment weer uitschrijven

Lees hier ons privacy statement.