Amerikanist Maarten Zwiers: ,,Het Trumpisme is nu een heel belangrijke factor.’’

Amerikanist van de Rijksuniversiteit Groningen: 'Verenigde Staten waren onder Trump in de richting van een bananenrepubliek gegaan'

Amerikanist Maarten Zwiers: ,,Het Trumpisme is nu een heel belangrijke factor.’’ Foto: Corné Sparidaens

Biden is de nieuwe president van de Verenigde Staten, maar van zijn voorganger zijn we nog niet af. ,,Trump houdt van het creëren van chaos’’, zegt Amerikanist Maarten Zwiers van de Rijksuniversiteit Groningen.

Voor een Amerikanist zijn het heerlijke tijden. Het verkiezingscircus gaat als vanouds gepaard met de nodige spanning en sensatie. Maar met Donald Trump is alles anders dan normaal. ,,Wat we nu meemaken is nog nooit eerder gebeurd in de Amerikaanse geschiedenis’’, zal Maarten Zwiers zeggen op zijn werkkamer in hartje Groningen.

We zouden het hebben over Joe Biden, de kersvers gekozen 46 ste president van de Verenigde Staten. Een eerbiedwaardige grijsaard die enigszins broos oogt, maar wel vertrouwen uitstraalt. Die heeft beloofd dat hij er voor iedere Amerikaan is, ongeacht geslacht, kleur, leeftijd of politieke gezindheid. Progressief Amerika en Europa halen opgelucht adem. Maar vanmiddag wil het gesprek maar niet over Biden gaan. Iedere keer als we over hem beginnen, springt Trump ertussen.

Zwiers rept meteen na binnenkomst over ‘twee regimes’. Hij haalt de woorden aan van mede-Republikein en minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo, namelijk dat er een ‘soepele overgang’ komt naar een tweede regering Trump. Het presidentschap van Trump is gebaseerd geweest op het creëren van chaos en onrust, analyseert Zwiers. ,,Het is niet vreemd dat hij daar nu mee doorgaat. Wat hij wil is het behouden van macht. Het geeft aan dat hij totaal geen respect heeft voor de democratische regels.’’

De regering van Trump bestaat volgens de Amerikanist uit ‘vastgoedtycoons, oliebaronnen en durfkapitalisten’. ,,Dat zijn over het algemeen geen beroepsgroepen die veel op hebben met de verlangens van het volk. Die willen gewoon veel geld verdienen. Het gaat niet om het algemeen belang, maar om het belang van Donald Trump en zijn vazallen. Het is een beetje roofridderachtig.’’


Niet verrast door de ontwikkelingen

De lach is nooit ver weg bij Zwiers als hij over Trump spreekt. Wat die telkens weer presteert is in zijn vermetelheid en onbeschaamdheid soms zo absurd dat het komisch wordt. ,,Maar in feite is het diep triest.’’ Als de regering Trump ter sprake komt, neemt hij woorden in de mond als ‘autocratie’ en ‘kleptocratie’. Hij laat zelfs de term ‘junta’ vallen.

Nee, hij is geenszins verrast door de ontwikkelingen. Amerika heeft een gewelddadige geschiedenis met vele militaire ingrepen in de wereld. Het heeft ook altijd de neiging gehad om ‘vazalstaten’ te creëren, vooral in Latijns-Amerika. Die noemen wij ‘bananenrepublieken’, naar de dubieuze rol die Amerikaanse bedrijven als United Fruit Company, Delmonte en Chiquita in zulke dictaturen hebben gespeeld. ,,Er zijn stromingen in Amerika die dat soort regeringen als een model zien. En nu is dat model ook in de Verenigde Staten beland.’’

Ja, zonder gekkigheid: Zwiers is van mening dat Amerika onder Trump in de richting zou gaan van zo’n bananenrepubliek. Wat een bananenrepubliek immers typeert is ‘een autocratisch heerser die weliswaar handelt in naam van het volk, maar als het hem niet zint desnoods het leger inzet om zijn macht te bestendigen’. ,,Dat laatste was hij echt van plan tijden de protesten van Black Lives Matter in Portland, maar de inmiddels ontslagen minister van Defensie Mark Esper zou hem daarvan hebben afgehouden.’’

loading

Gevangenis waar Republikeinen in zitten

Dat hij nu niet weg wil, spreekt boekdelen. Zwiers kan zich niet herinneren dat dit ooit eerder is voorgevallen in de Amerikaanse geschiedenis. Tegelijk valt hij niet van zijn stoel. ,,Hij is de hele tijd de waarheid aan het spinnen. Zelf lijkt hij ook te geloven in zijn verzinsels. Vanaf 2016 heeft hij beweerd dat er destijds fraude bij de verkiezingen is gepleegd. Waar hij nu mee komt, past in dat verhaal.’’

Hij is wel lichtelijk verbaasd dat veel partijgenoten hem nog steunen. ,,Tegelijk is het wel te begrijpen. Het Trumpisme is nu een heel belangrijke factor binnen de Republikeinse Partij. Als ze zouden zeggen dat Trump moet opzouten, dan schoppen ze hun eigen stemmers tegen de schenen. Dat is de gevangenis waar de Republikeinen nu in zitten. Ik heb Trump weleens omschreven als het monster van Frankenstein. Dat monster leeft nu voort in de Republikeinse Partij.’’

Als je door alle heisa heen kijkt, dan is Trump volgens Zwiers een reactie op de liberale jaren zestig, waarin vrijheid blijheid de boventoon voerde en minderheden om emancipatie streden en rechten opeisten. ,,Het is een reactie op de tegencultuur, die wordt gedragen door de media. En op het verval van de zware industrie in die periode, waarin arbeiders massaal hun banen verloren.’’


Bij Trump regeert de chaos

Is het eigenlijk wel gerechtvaardigd dat we nu al een half uur over Trump spreken? ,,Ja’’, zegt Zwiers volmondig. ,,Trump is een belangrijke politiek speler geweest de afgelopen vier jaar. Hij heeft de politiek echt veranderd. De Republikeinse Partij heeft een ander karakter verkregen. Dat zat er al in, maar is nu de dominante kracht.’’

Het eigenaardige is dat de Republikeinen het niet hebben zien aankomen. De voorverkiezingen binnen de partij in 2016 is een cruciaal moment geweest. De gematigde vleugel in de partij verloor opeens de controle, waardoor Trump de partij kon overnemen. ,,De Republikeinse Partij heeft altijd gedreven op big business en de ontevreden witte kiezer. Dat doet Trump ook, maar hij heeft het masker van respect en fatsoen van de partij afgetrokken. Die toont nu zijn ware aard.’’

Er zijn historici, zoals Thomas von der Dunk, die parallellen zien met de opkomst van Adolf Hitler in de Weimarrepubliek. Zwiers ziet eveneens overeenkomsten, maar ook verschillen. ,,Hitler had een meer uitgewerkte ideologie. Trump wil wel migranten uitzetten, maar hij houdt er geen rassenleer op na, zoals de nationaalsocialisten deden. Hij bedrijft een vorm van rechts populisme. Bij Trump regeert de chaos. Anders dan bij de nazi’s lijkt er geen duidelijk plan of einddoel achter zijn beleid te zitten.’’

Dat Trump afgelopen week schoon schip heeft gemaakt op het Ministerie van Defensie en louter vertrouwelingen heeft benoemd doet niettemin het ergste vermoeden. Als ‘commander in chief’ stuurt hij per slot van rekening nog steeds het leger aan. ,,Toch is het niet zo dat hij het leger op eigen houtje tegen zijn eigen volk kan inzetten. Ik ga er niet vanuit dat hij voorbereidingen treft om de staat van beleg af te kondigen.’’ Maar hij houdt wel een slag om de arm. ,,Onvoorspelbaarheid blijft de troef van Donald Trump.’’


Warm lopen voor volgende verkiezingen

Een ander scenario is dat Trump al stokend nu al warm loopt om over vier jaar opnieuw een gooi te doen naar het hoogste ambt in Amerika. Hij kan bogen op 70 miljoen stemmers, terwijl Biden 74 miljoen achter zich kreeg. De uitdaging van Biden is om hem daarvan te weerhouden, denkt Zwiers, door beleid te voeren waarin een groot deel van de kiezers zich kan vinden. ,,Biden heeft zijn overwinning vooral te danken aan een deel van de arbeidersklasse uit de industriestaten, stemmers uit de middenklasse in de voorsteden en van minderheden en jongeren. Het is een brede coalitie met veel verschillende deelbelangen. Die kan hij moeilijk allemaal vervullen. Het allerbelangrijkst is dat Biden de economie weer opkrikt, zodat hij duidelijk maakt dat er een alternatief voor Trump is.’’

Veel meer zinnigs valt er over de toekomstige politiek van Biden niet te vertellen. Veel Amerikanen hebben op hem gestemd, ‘omdat ze tegen Trump zijn’. ,,Niet omdat ze hem zo’n fantastische politicus vinden. Biden is wel gepokt en gemazeld in Washington. Hij heeft zich ook gepresenteerd als een bruggenbouwer. Amerikanen die op hem hebben gestemd willen vooral rust in de tent. Niet voor niets is zijn bijnaam uncle Joe. Ze willen even op adem komen na al die gekkigheid van vier jaar Trump.’’

Biden zal zeker een andere buitenlandse koers varen. Zo zal hij zich weer scharen achter het Klimaatakkoord van Parijs. Maar de rol van politieman van de wereld zal ook Biden volgens Zwiers niet meer gauw oppakken. Europa moet uit de schaduw van Amerika treden en op eigen benen staan. ,, Ik denk dat veel Europeanen blij zijn dat er nu weer iemand in het Witte Huis zit met wie kan worden onderhandeld, zoals men gewend is in de buitenlandse politiek. Maar Biden is niet de oplossing van alles.’’

menu