Een verpleegkundige dient via een infuus bloed met genetische gemanipuleerde cellen toe aan een patiënt. Foto in scene gezet; op het bed ligt een UMCG-medewerker en het infuus is niet daadwerkelijk aangesloten.

Behandeling met genetisch gemanipuleerd bloed geeft kankerpatiënten een nieuwe 'laatste kans'

Een verpleegkundige dient via een infuus bloed met genetische gemanipuleerde cellen toe aan een patiënt. Foto in scene gezet; op het bed ligt een UMCG-medewerker en het infuus is niet daadwerkelijk aangesloten. Foto: Henk Veenstra

Enkele tientallen uitbehandelde kankerpatiënten krijgen sinds kort een nieuwe behandeling met hun eigen bloedcellen die genetisch gemanipuleerd zijn.

De resultaten van de studie zijn verbluffend maar de behandeling is nog peperduur. Na proeven bij patiënten met lymfeklierkanker wil het UMCG de behandeling ook geven bij andere vormen van kanker, zoals longkanker.

Het ziet er gevaarlijk uit, maar dat is vooral uit voorzorg. Een arts in een geel beschermingspak, met spatmasker en al, koppelt een zak doorzichtige vloeistof aan het infuus van een patiënt in het UMCG. In het zakje zitten witte bloedcellen die een paar weken geleden van de patiënt zelf zijn afgetapt en die een ingewikkelde behandeling hebben ondergaan. De T-cellen in het bloedzakje zijn genetisch gemanipuleerd zodat het zogenoemde CAR T-cellen zijn geworden. Die CAR T-cellen zijn zo geprogrammeerd dat ze de tumorcellen in de patiënt herkennen en aanvallen.

Heftige behandeling

Die behandeling is heftig. Als de gemanipuleerde afweercellen aan het werk slaan, wordt de patiënt vaak erg ziek. ,,De patiënt kan 40 tot 42 graden koorts krijgen. Je moet dus sterk en fit zijn om deze behandeling aan te kunnen’’, zegt hematoloog Tom van Meerten.

Maar het resultaat is ronduit spectaculair. Meer dan de helft van de patiënten is drie maanden nadat ze één zo’n zakje bloed hebben gekregen helemaal ziektevrij. De lymfeklierkanker is weg. Terwijl het patiënten zijn die eigenlijk al uitbehandeld waren en van wie normaal gesproken 93 procent binnen twee jaar is overleden.

Het manipuleren van de bloedcellen zelf wordt - tot nu toe - alleen in de Verenigde Staten gedaan. Daar is een farmaceutisch bedrijf dat witte bloedlichaampjes zo kan ‘africhten’ dat ze kankercellen aanvallen. Het bedrijf heeft de tot verbeelding sprekende naam Kite – een dochter van farmaceutisch gigant Gilead die gerund wordt door kitesurfers in Malibu, Californië.

UMCG wil zelf manipuleren

Het UMCG kan en wil het manipuleren zelf gaan doen, dat is sneller en stukken goedkoper. Maar daarvoor zijn de vergunningen nog niet rond.

De methode wordt wereldwijd in een beperkt aantal medische onderzoekscentra uitgevoerd. Het Universitair Medisch Centrum Groningen is daar een van. De eerste patiënt in Nederland werd in Amsterdam geholpen in 2017. Het UMCG heeft er inmiddels enkele tientallen patiënten mee behandeld. De ziekenhuizen in de omgeving in het Noorden hebben al te horen gekregen dat uitbehandelde patiënten met de geschikte vorm van lymfeklierkanker zo snel mogelijk doorgestuurd kunnen worden naar het UMCG voor een ‘laatste kans’. ,,Want we willen het liefst patiënten die nog zo fit mogelijk zijn.’’

De methode is volgens hematoloog Van Meerten eigenlijk ,,de ultieme vorm van immuuntherapie’’. De ‘normale’ immuuntherapie wordt tegenwoordig bij steeds meer kankers in allerlei Nederlandse ziekenhuizen gegeven. Er zijn verschillende vormen die er allemaal op neer komen dat het menselijk afweersysteem met bepaalde medicijnen wordt opgepept om de kankercellen aan te vallen. Met deze nieuwe behandeling worden de menselijke afweercellen zelf genetisch veranderd zodat ze kankercellen herkennen en aanvallen.

Bloedcellen winnen uit de patiënt

Om dat voor elkaar te krijgen moeten de artsen eerst bloedcellen ‘winnen’ uit de patiënt. Die moet daarvoor een paar uur aan een apparaat liggen. Het bloed stroomt dan via een infuus door dat apparaat dat de witte bloedlichaampjes eruit filtert. Een deel van die witte bloedlichaampjes zijn zogeheten T-cellen. Die T-cellen gaan in een zak en die gaat weer in een doos met stikstof, en op transport naar Amerika.

Daar worden die T-cellen genetisch gemodificeerd. Dat doen de onderzoekers met een speciaal aangepast virus dat is afgeleid van het hiv-virus, dat aids veroorzaakt. Het genetisch materiaal van het virus gaat ook in het DNA van de T-cel zitten, waardoor de cellen veranderen in zogenoemde CAR T-cellen. Die CAR-T-cellen kunnen in verschillende vormen en maten worden gemaakt. In dit geval worden ze zo afgericht dat ze exact de tumor waar die patiënt aan lijdt, gaan aanvallen.

De reis naar Amerika en het bewerken van de cellen kost een week of vier. En die weken kunnen voor sommige van de ernstig zieke kankerpatiënten net te lang duren. ,,Helaas kan het daardoor voorkomen dat sommige patiënten de CAR T-infusie niet halen’’, zegt Van Meerten.

Het bedrijf Kite is bezig een lab op te zetten in Nederland, in Hoofddorp. Daarmee zou de reis naar Amerika niet meer nodig zijn en worden weken gewonnen.

Kinderschoenen

De techniek staat nog in de kinderschoenen. Er wordt op allerlei plekken in de wereld, met name in China en de Verenigde Staten, mee geoefend. Maar Nederland is ook al behoorlijk ver en het UMCG is een van de eerste klinieken die er behoorlijke groepen patiënten mee heeft behandeld en de technische kant van de behandeling goed in de vingers heeft.

Een bijwerking is bijvoorbeeld nog dat patiënten hoge koorts kunnen krijgen tijdens het toedienen van de gemanipuleerde cellen. Sommige mensen raken zelfs versuft. ,,We kunnen patiënten daarvoor een hoge dosis ontstekingsremmers, prednison geven om die afweerreactie te verminderen’’, zegt Van Meerten.

Een ander probleem is nog dat de CAR T-cellen nu nog afgericht zijn om heel precies één soort tumor aan te vallen. ,,Ze reageren bij wijze van spreken op een vlaggetje aan de buitenkant van de tumor. Maar tumoren zijn slim en kunnen zichzelf camoufleren met een ander soort vlaggetje. Daarmee ontstaat resistentie. We verwachten dat een nieuwe generatie CAR T-cellen breder kan werken, dus reageert op meerdere vlaggetjes.’’

Strikte voorwaarden

Het genetisch manipuleren van cellen mag van de Europese en Nederlandse wetgever alleen onder strikte voorwaarden. Dat maakt de ontwikkeling van deze toch al ingewikkelde techniek nog wat omslachtiger.

Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat heeft de afgelopen maanden grote advertenties geplaatst in verschillende dagbladen waaronder Dagblad van het Noorden met een ‘Kennisgeving Besluit genetisch gemodificeerde organismen milieubeheer’. Het gaat om een vergunning voor deze behandeling van afweercellen van patiënten.

In principe maken de onderzoekers nieuwe menselijke cellen na genetische manipulatie. In de vergunning staat dan ook dat het UMCG, en andere academische ziekenhuizen, ‘genetisch gemodificeerde organismen introduceert in het milieu’. In praktijk zijn die ‘organismen’ dus bloedcellen die alleen in de betreffende kankerpatiënt worden gespoten. Ze komen niet in het milieu terecht. Nadat ze de tumorcellen hebben gedood, ruimt het lichaam ze weer op.

Tegen de vergunningaanvragen zijn tot nu toe geen bezwaarschriften ingediend.

menu