Graaf Bechtold Eugen von Bernstorff, heer van Wehningen en Schiermonnikoog, met zijn vrouw.

Hoe de Nederlandse staat Schiermonnikoog afpakte van de Duitse adellijke familie Von Bernstorff: 'De zaak verdient geen schoonheidsprijs'

Graaf Bechtold Eugen von Bernstorff, heer van Wehningen en Schiermonnikoog, met zijn vrouw. Foto Bauke Henstra

De Nederlandse staat hield Schiermonnikoog 75 jaar geleden met een dubieuze, juridische truc uit handen van de Duitse adellijke familie Von Bernstorff, die het eiland drie generaties lang in bezit had.

Jan Holwerda (84) herinnert zich nog de geur van geschoten wild dat hoog op de wildwagen lag opgestapeld als de Duitse graaf Bechtold Eugen von Bernstorff (1902 – 1987) Nederlandse jonkheren en baronnen tijdens een vrolijke jachtpartij vergezelde. ,,Als 18-jarige ging ik al mee op drijfjacht. Achthonderd konijnen op een dag was heel gewoon.’’

‘Het schieten van 800 konijnen op een dag was heel gewoon’

Von Bernstorff is de laatste graaf die het eiland in particulier eigendom heeft. Zijn grootvader Hartwig koopt het eiland in 1893 voor 200.000 gulden van Mr. J.E. Banck (1833 – 1908) die zich dertig jaar lang eigenaar mocht noemen. Over de laatste is niet veel bekend, maar duizenden eilanders en toeristen strekken hun benen tijdens een ommetje over de dijk langs de stenen ‘Bank van Banck’, oftewel de waddendijk die hij liet aanleggen en waardoor Schiermonnikoog er 400 bunder vers ingepolderd land bijkreeg. Waarom hij het destijds kocht? Geen idee. Waarom hij het weer in de verkoop deed? Idem.

loading

Graaf Hartwig von Bernstorff wil van het eiland een zeebadplaats voor de elite maken. Zoute lucht, een glaasje cognac, hartversterkend voedsel en een verfrissende wandeling langs de branding. Kijk, dat doet een mens goed. Voor zijn ogen verrijzen onder meer hotels, statige villa’s en een sanatorium. Maar er wordt nog geen steen gemetseld. De graaf doet nog een poging het eiland te verkopen, maar deze mislukt.

De Nederlandse staat, die het bestuur over het waddeneiland heeft, doet in de jaren twintig verwoede pogingen Schiermonnikoog in bezit te krijgen. Ook deze heeft grootse plannen en wil een dam van Groningen naar het eiland laten aanleggen om zo fijn te profiteren van Schiermonnikoog als badplaats. Helaas voor de staat, alle pogingen mislukken.

Hotelier Sake van der Werff denkt dat het eiland ook beter af is in Nederlandse handen en wil in 1936 middels een crowdfunding avant la lettre Schier kopen en als Nationaal Huwelijksgeschenk aan prinses Juliana en prins Bernhard geven. Maar het comité dat verantwoordelijk is voor het geschenk aan het verloofde stel voelt er bitter weinig voor. Geen eiland voor de prins en prinses, maar wél het schip Piet Hein .

loading  

Zoon en Graf Georg Ernst August (1870 – 1939) koopt het eiland uiteindelijk van pa. Ook hij richt zich – aanvankelijk – met hart en ziel op de toeristische sector en laat een veerdam aanleggen en het schip de Thea Lotte (genoemd naar zijn dochters) bouwen. De graaf laat bovendien overal dennenbomen planten. Hij sterft in november 1939, twee maanden nadat zijn vaderland Polen binnenviel en zo het startschot voor de Tweede Wereldoorlog gaf. Zijn zoon Bechtold Eugen erft het familielandgoed in Wehningen in het voormalige Oost-Duitsland bij Dömitz aan de Elbe, de rivier die tot 1989 de grens is tussen Oost en West.

Graaf raakt bijna alles kwijt: zijn zoon, landgoed en Schiermonnikoog

De familie bezit ook een landgoed in Jasebeck aan de overkant van de Elbe dat grenst aan Hitzacker waar prins Claus von Amsberg opgroeide. De graaf kent de prins goed. En vanzelfsprekend erft de graaf ook Schiermonnikoog. Maar hij heeft niet veel tijd voor zijn nieuwe eigendom. De graaf krijgt het uniform van de Wehrmacht aan. Hij zal het eiland tijdens de bezettingsjaren naar verluidt slechts een keer bezoeken. Als hij na de oorlog terugkeert, is hij bijna alles kwijt: zijn zoon, een vriend van Claus von Amsberg, sterft in een Russisch krijgsgevangenkamp, het landgoed Wehningen komt op Oost-Duits grondgebied te liggen en wordt in beslag genomen. De graaf behoudt Jasebeck van waaruit hij nog net een glimp van het landgoed Wehningen kon opvangen.

loading  

De Nederlandse staat krijgt eindelijk haar zin en confisqueert Schiermonnikoog, het laatste deel van Nederland dat wordt bevrijd. De laatste zeshonderd Duitse verdedigers vertrekken op 11 juni. Op 27 december 1945 melden kranten dat Schiermonnikoog eigendom van de Staat der Nederlanden is. De graaf doet nog pogingen het eiland terug te krijgen, maar deze mislukken. Hij komt elk jaar nog even langs, maar nu als toerist en – tot leedwezen van de konijnen – als jager.

Overigens ziet de stad Groningen een mooie kans Schiermonnikoog aan te kopen, een initiatief dat door de Friezen – zo blijkt uit een artikel uit de Leeuwarder Courant van 1 april 1946 – niet erg op prijs wordt gesteld.

‘Als het niet de bittere waarheid was, zou het een onschadelijke Aprilgrap kunnen heten, het bericht dat in Groningen alle mogelijke moeite wordt gedaan om Schiermonnikoog te bemachtigen (…). Neen, het is geen verheffend schouwspel dat ons wordt geboden en waarin wij nu gedwongen worden mee te spelen. De annexatiegedachte zoekt ook al binnen de nationale grenzen emplooi en onze naaste, oostelijke buurman slaat begerige ogen op een deel van onze wijngaard (…).’

Groningers laten oog op Schiermonnikoog vallen

Leuk geprobeerd, maar de Groningers hebben – zoals bekend – het nakijken. En ook de graaf is zijn eiland kwijt. Wat rest is zijn jaarlijkse terugkeer naar het eiland om in gezelschap van zijn voormalige ‘onderdanen’ het wildbestand eens flink uit te dunnen.

Eilander Jan Holwerda (84) herinnert zich de graaf nog goed. ,,Mijn grootvader had de wildwagen waarmee het geschoten wild werd vervoerd. Mijn familie deed dit al sinds de jaren twintig. In 1920 verpacht de graaf het jachtrecht aan prominente Nederlanders, waaronder jonkheren en baronnen. Pake pachtte een boerderij van de graaf. Hij was wel populair bij de bevolking, hij heeft veel voor de boeren gedaan. Ik sprak niet veel met hem, maar ik weet wel dat hij bedroefd was vanwege het verlies van het eiland.’’

De zaak zou al lang en breed vergeten zijn, ware het niet dat in de jaren tachtig een rechtenstudente van de Rijksuniversiteit Groningen op zoek is naar een geschikt onderwerp voor haar scriptie. Foskea van der Ven (60) krijgt tijdens een bezoek aan het eiland toevallig een ansichtkaart in handen die kort de curieuze eigendomsoverdracht beschrijft. Ze zoekt contact met notaris Bolwijn in Anjum, de voormalige rentmeester van de graaf. Die stemt uiteindelijk in met een gesprek. De studente ontdekt dat de Nederlandse staat zich bediende van een uiterst dubieuze constructie.

loading

Staat verzint een list om te voorkomen dat graaf Schier terugkrijgt

De Nederlandse staat mag zich door zijn beroep op het Besluit Vijandelijk Vermogen dan eigenaar van Schiermonnikoog noemen, toch is de staat nog niet zeker van de vers verkregen eigendom. Dit besluit zorgt ervoor dat ‘vijandelijk vermogen’ direct na de bevrijding in handen van de staat valt. Het eiland moet net als het vermogen van andere Duitsers dat in Nederland aanwezig is, dienen als herstelbetaling voor de oorlogsschade. Maar wat nu als de graaf zijn zogeheten ‘ontvijandingsprocedure’ wint en aldus aantoont dat hij niet als vijand mag worden beschouwd? Tja, dan moet het eiland dus terug naar de graaf. En dus verzint de staat een list.

De Staat der Nederlanden ‘verkoopt’ het eiland aan … het Rijk in Europa. Eh, het wat? Van der Ven: ,,De gedachte was dat de Staat der Nederlanden bestaat uit Nederland en de overzeese gebiedsdelen en dat het Rijk in Europa enkel Nederland omvat. Men beschouwde de laatste als een andere rechtspersoon. Daar kun je natuurlijk vanuit juridisch standpunt vraagtekens bijzetten. Vanuit de politiek kwam er ook kritiek op deze constructie. Zoals Joseph Luns destijds opmerkte: ‘er is toch ook maar één schatkist?’ De gedachte was: je kunt eigendom toch niet aan jezelf overdragen?’’

Maar het kan blijkbaar toch. Het gevolg is dat de graaf, mocht hij de ontvijandingsprocedure winnen, enkel de koopsom, die het Rijk in Europa betaalde aan de Staat der Nederlanden, krijgt vergoed. ,,En zelfs daar hadden ze rekening mee gehouden, want de staat verkocht Schiermonnikoog voor 120.000 gulden.’’ De waarde van het eiland was in 1947 nog op zeven ton getaxeerd.

loading

Graaf keert als toerist terug naar Schiermonnikoog

Maar de graaf wint de procedure niet. ,,De rechter vond weliswaar dat zijn houding tijdens de oorlog ten volle waardering verdiende, maar achtte dat niet voldoende om hem te ontvijanden.’’ Kortom: geen eiland, geen geld. Uiteindelijk krijgt hij in 1983 via de Duitse staat een vergoeding van omgerekend veertigduizend euro. Overigens, voor eenieder die denkt dat de huidige graven Von Bernstorff het eiland toch nog kunnen claimen, heeft de juriste een ontnuchterende boodschap. ,,De zaak is in juridisch opzicht nu afgedaan. Maar deze verdient geen schoonheidsprijs, want het kwam erop neer dat hij in zijn privévermogen aansprakelijk werd gesteld voor iets wat zijn overheid buiten zijn schuld om heeft gedaan. ’’

Oud-correspondent, fotograaf en eilander Bauke Henstra maakte talloze foto’s van Bechtold Eugen en zijn vrouw Ursula. ,,Maar de graaf wilde niet met Rijsbergen, de zomerresidentie van de familie, op de foto. Dat was te pijnlijk.’’ Rijsbergen krijgt na het vertrek van de graaf verschillende bestemmingen. Zo was het onder meer een jeugdherberg en hotel. Het is nu het nieuwe onderkomen van Cisterciënzer monniken. ,,Hij was echt een man van adel. Hij jaagde ook met andere – Nederlandse – edellieden. Maar hij was de enige die bij de drijvers in het café ging zitten. Nee, hij was een goeie Duitser. Had ook een goed gevoel voor humor. Zijn tweede vrouw was een stuk jonger. Ik zei eens tegen hem: ‘Herr Graf, haben Sie eine hübsche Frau! Hij lachte en antwoordde ‘Alt ist der Wein und jung muß die Frau sein.’ Ik vind het knap hoe hij het verlies van het eiland opnam. Ze hadden hem gewoon alles afgenomen, terwijl zijn grootvader het eerlijk had gekocht. Maar hij liet zich er weinig over uit. Ik heb wel eens aan hem gevraagd of hij niet via Claus de Koningin om hulp kon vragen. Hij en Claus waren ooit buren. Maar dat wilde hij niet.’’

De graaf overlijdt in 1987. Volgens zijn laatste wens wordt zijn urn naar het eiland gebracht. Ook de as van zijn vrouw rust nu voor eeuwig in de bodem van Schiermonnikoog.

loading

Duitse graaf rust voor eeuwig in bodem van Schiermonnikoog

Het eiland neemt nog steeds een speciale plek in bij de familie Von Bernstorff. ,,Ik voel me er op een of andere manier nog steeds een beetje verantwoordelijk voor’’, zegt neef en graaf Andreas von Bernstorff. ,,Af en toe kom ik er nog en vanzelfsprekend overnacht ik dan in Hotel Graaf Bernstorff.’’ Maar de konijnen kunnen gerust zijn. ,,Ik houd niet van jagen.’’

Bij het schrijven van dit artikel werd gebruikgemaakt van de publicatie De lotgevallen van de familie Bernstorff, de laatste particuliere eigenaren van Schiermonnikoog van Foskea A.J. van der Ven.

menu