De oermoeder en het meisje aan het einde van de wereld

Er was eens een meisje dat woonde aan het einde van de wereld. Foto: Kees van de Veen

Een meisje uit Argentinië werd een groot sterrenkundige in Nederland. Amina Helmi ontdekte dit jaar een sterrenstelsel dat 10 miljard jaar geleden werd opgeslokt door onze Melkweg.

Er was eens een meisje dat woonde aan het einde van de wereld. Ver weg van haar familie. Haar opa’s en oma’s, tantes en ooms, neefjes en nichtjes kwamen nooit op bezoek.

Ze woonde aan het einde van de wereld met haar ouders. Haar moeder kwam uit Nederland, haar vader uit Egypte. Haar moeder wilde niet in vaders land wonen, haar vader niet in dat van moeder. In Argentinië, aan het einde van de wereld, waren ze allebei gelukkig.

Het meisje was ook gelukkig. Ze wilde alles weten, las de bibliotheek uit en hield van wiskunde. Ze miste alleen die familie. In Argentinië is familie het belangrijkste van alles.

Op haar verjaardag kreeg het meisje altijd een kaart van haar oma die van Sicilië kwam, eiland van de vulkaan Etna. Jaren later zou het meisje leren dat de god Zeus volgens de Griekse mythologie de reus Enceladus onder de Etna had begraven.

Het meisje heette Amina Helmi.

Jaren later, in 2018, ontdekte zij de restanten van een oud sterrenstelsel dat 10 miljard jaar geleden in botsing kwam met onze Melkweg. De twee stelsels smolten samen en de sterren van het oude stelsel werden ‘begraven’ in de Melkweg.

Het meisje, dat een van de beste sterrenkundigen van de wereld was geworden, gaf het oude stelsel een naam. Sindsdien heet het Gaia-Enceladus. Naar de reus en zijn moeder.

In de Griekse mythologie is Gaia de aarde. Ze is de oermoeder, een natuurgodin. Gaia vormde een machtig paar met Uranus, de hemel die ze zelf had geschapen. Hun kinderen waren reuzen: Titanen, Cyclopen en Giganten als Enceladus.

In de moderne tijd waarin mensen meer geloof hechten aan wetenschap dan aan mythologie is Gaia een beroemde ruimtetelescoop. De telescoop meet de posities, de afstanden en de beweging van een miljard sterren in de Melkweg met een ongekende nauwkeurigheid. Op 25 april 2018 stelde ESA, de European Space Agency, een grote bulk data van Gaia beschikbaar aan de wetenschap. De info was spectaculair. Amina Helmi kreeg er kippenvel van.

***

In het Kapteyn Instituut in Groningen hangt naast een saaie deur in een boogvormige gang een naambordje: Prof.dr. A. Helmi .

Daaronder is een Post-it geplakt. En zij is mijn moeder staat erop geschreven. Het kind tekende er hartjes bij.

Amina Helmi is een vrouw van 48 met een meisjesachtige uitstraling. Ze heeft lange, goudbruine krullen en een verlegen lach die kan schitteren van trots. Ze spreekt met een Spaans accent: Nederlands is de taal van haar moeder maar niet haar moedertaal.

In haar werkkamer op het instituut hangen kindertekeningen. Posters van beelden die Gaia maakte van de Melkweg. Een ansichtkaart met een schoppende hooggehakte schoen waarop staat Fuck die onzekerheid.

Hier buigt ze zich over de oneindige sterrenhemel die de mensheid al zo lang fascineert. Hier stelt ze de fundamentele vragen: waar komen we vandaan, waar gaan we naartoe? Vragen waaruit de beste wetenschap én de mooiste spirituele verhalen voortkomen.

Amina Helmi houdt van allebei. Als wetenschapper wil ze weten en meten, als mens staat ze open voor het niet-zichtbare. Dat botst niet, die zaken spelen op ander niveau. Dat het heelal is ontstaan met de big bang sluit niet uit dat God bestaat.

Ze gaat naar de kerk, houdt van poëzie en literatuur. Als meisje las ze over De Kleine Prins die op een planeet woonde met een roos en drie vulkanen en op reis ging om de rest van het universum te ontdekken. Als vrouw leest ze graag Jorge Luis Borges. Zijn mooiste verhaal gaat over een man die droomt van een man die uiteindelijk ook zelf de droom van een man blijkt te zijn.

Wie we zijn? De oneindigheid is niet te bevatten, ook niet voor een sterrenkundige.

***

Het was Gaia die Enceladus op oorlogspad stuurde. De Titanen hadden de strijd met de Olympische goden verloren en waren verbannen naar de onderwereld. Gaia kon niet aanzien dat haar kinderen daar crepeerden en riep de Giganten op de strijd aan te gaan met Zeus.

loading

Het mislukte. De goden versloegen de Giganten en begroeven Enceladus onder de Etna op Sicilië. Zeus was voorgoed de almachtige heerser van de hemel.

Het sterrenstelsel Gaia-Enceladus delfde net als zijn naamgever het onderspit. In de botsing met de grotere Melkweg werd het opgeslokt en begraven. Maar het verdween niet. Gaia-Enceladus’ sterren leven voort in de Melkweg zoals de Griekse mythen voortleven in onze kunst en literatuur. Wie ze leert kennen, begrijpt beter waar we vandaan komen.

Niemand die de oude sterren zo goed kent als Amina Helmi. Het meisje dat alles wilde weten werd grondlegger van de galactische archeologie. Ze speurt de Melkweg af naar fossielen: overblijfselen van oudere sterrenstelsels. In haar baanbrekende en bekroonde proefschrift beschreef ze hoe de vingerafdrukken van de oude stelsels eruit zien. Sterren die niet in de Melkweg zelf zijn gevormd, bewegen anders en hebben een andere chemische samenstelling.

In 2000 raakte ze betrokken bij de ontwikkeling van een nieuwe ruimtetelescoop. Tot dan toe had ze het moeten doen met de beperkte data van de telescoop Hipparcos. Stel dat een nieuw instrument veel preciezer veel meer sterren in kaart kon brengen. Stel je voor wat we dan allemaal konden ontdekken over het ontstaan van de Melkweg. Helmi kon niet wachten.

De ruimtetelescoop had de werktitel Gaia.

***

Na haar 15de kreeg het meisje aan het einde van de wereld geen verjaardagskaarten meer van haar Siciliaanse oma. Oma was gestorven, het meisje had haar nooit ontmoet.

Altijd had ze familie gemist, toch deed het meisje uiteindelijk precies hetzelfde als haar ouders. Amina Helmi verhuisde naar het andere einde van de wereld. Ze ging haar droom achterna. Sterrenkunde. Omdat het zo prachtig is dat je als zo’n klein mens zoveel kunt weten over dat grote heelal.

In Nederland, waar het vakgebied een grote geschiedenis kent, kon ze veel meer bereiken dan in Argentinië. Haar ouders bleven achter. Sindsdien heeft ze nog een droom: haar ouders weer bij haar in de buurt hebben.

Op 25 april 2018, de dag dat de data van Gaia vrijkwam, zag Amina Helmi meteen de eerste flarden van wat later het sterrenstelsel Gaia-Enceladus bleek te zijn.

Toen ze later besefte dat ze keek naar de overblijfselen van een megafusie van de Melkweg met een ander groot schijfvormig sterrenstelsel kreeg ze kippenvel. Zo mooi was de ontdekking. Dit raakte aan die fundamentele vraag: waar komen we vandaan?

Helmi wist nu niet alleen hoe het zit met de meeste sterren uit de halo van de Melkweg – het zijn fossielen van Enceladus – ze wist ook waarom de dikke schijf van de Melkweg die vorm had gekregen. Door de megafusie van de twee stelsels.

Een foto van de Melkweg en omringende sterrenstelsels, gemaakt door Gaia. Foto: ESA/Gaia/DPAC, CC BY-SA 3.0 IGO

Het toonaangevende internationale tijdschrift Nature publiceerde haar ontdekking. Iedereen liep met haar weg, ze zat aan tafel bij Nieuwsuur. Iets wat in Argentinië ondenkbaar was, een wetenschapper op nationale televisie. Ze was ongelooflijk blij, trots en dankbaar.

Maar die blijdschap duurt nooit lang genoeg. Het is de paradox van de wetenschap: hoe meer je leert, hoe meer je beseft wat je niet weet. De filosoof Socrates zei het al.

Ruimtetelescoop Gaia zet de sterrenkunde volledig op zijn kop. De data zijn zo goed en zo gedetailleerd dat klassieke methoden om met de beweging van sterren de verdeling van massa in een stelsel te bepalen niet meer werken. Theorieën moeten op de schop.

Gaia geeft antwoorden, maar creëert nog veel meer chaos.

***

Volgens de Grieken was Gaia een van de oergoden die voortkwamen uit Chaos. Uit het niets aan het begin der dingen. Voorgesteld als de onmetelijke zwarte ruimte zonder begin en eind, een bodemloze put. Een gitzwarte wanordelijke massa van de elementen aarde, water, lucht en vuur.

Als oermoeder waakte Gaia over haar kinderen. Ze probeerde ze te beschermen tegen Uranus, die zich door zijn zonen bedreigd voelde. Tegen Zeus, die heerschappij wilde over hemel en aarde. Haar moederliefde ontketende grote oorlogen.

En zij is mijn moeder plakte haar zoon Manuel trots op het naambordje van Amina Helmi. Het meisje dat familie miste wilde graag moeder worden. Toen het met haar toenmalige man niet lukte en de medische behandeling geen soelaas bood, besloten ze te adopteren. Zo belangrijk is moederliefde.

loading

Manuel is 13. Soms een puber, soms een klein kind. Hij houdt haar in balans. Dwingt haar om tijd te maken, om zich niet te verliezen – ook niet toen het zo hectisch was als afgelopen jaar.

Manuel wil geen wetenschapper worden zoals zijn ouders, maar verpleegkundige of steward. Hij houdt van reizen. Hij vliegt geregeld naar familie in Argentinië. Want ook hij groeit op zonder opa en oma.

Zo had zijn moeder het niet bedoeld. Ze zou na een paar jaar in Nederland terugkeren naar Argentinië. Maar haar land was veranderd, onveiliger en chaotisch. Ze was zelf ook veranderd. Ze wilde dat dagelijkse gevecht in het bestaan niet meer aangaan.

Amina Helmi is nu bijna twintig jaar in Nederland. Al tijden probeert ze om haar ouders hierheen te krijgen. Ze worden oud.

De laatste keer dat ze het vroeg ging vader eindelijk overstag. Nog steeds kan ze het amper geloven.

De papieren zijn bijna rond.

Ze hoopt dat ze binnenkort komen.

***

Lees nog een verhaal uit de kerstbijlage van Dagblad van het Noorden ->

menu