Henk Helmantel in zijn atelier, waar hij werkt aan een stilleven met vijgen.

Henk Helmantel maakte ver over de duizend schilderijen en exposeert nu in Drents Museum: 'Een Godgegeven talent'

Henk Helmantel in zijn atelier, waar hij werkt aan een stilleven met vijgen. Foto: Corné Sparidaens

Het Drents Museum in Assen staat vanaf vandaag in het teken van Henk Helmantel. Een gesprek met de kunstenaar. ,,Schilderen is een vorm van geloofsbelijdenis.’’

We staan in een van de kleinere ruimtes van De Weem in Westeremden, waar Henk Helmantel met zijn vrouw Babs leeft, werkt en exposeert. Voor ons hangt een stilleven waarop drie witte kommetjes zijn uitgebeeld. Ze staan in een nisje dat bijna dezelfde kleur heeft als de kommen. ,,Dit schilderij is straks ook in Assen te zien”, zegt Henk Helmantel. ,,Het is een nieuw werk, uit 2019. Een ode aan de Drie-eenheid: de Vader, de Zoon en de Heilige Geest.”

De kommetjes zijn bijna identiek. ,,De verschillen zitten meer in de positie en in het licht, de sfeer”, vertelt de schilder. ,,Het is zestiende-eeuws Chinees aardewerk. Hier in de buurt woont iemand met een heel mooie collectie Zuidoost-Aziatisch keramiek.” Een opmerkelijke keuze voor de uitbeelding van een belangrijk christelijk dogma. ,,De kommen hebben er natuurlijk niks mee te maken. Maar ze zijn ongeveer gelijkwaardig, ze zijn verstild, subtiel en ze dringen zich niet op.”

Gemiddeld maak ik ongeveer twintig schilderijen per jaar

Henk Helmantel is een diepgelovig mens. ,,Het dogma van de Drie-eenheid vind ik een pareltje dat ons wordt aangereikt. Dat heb ik op deze manier willen uitdrukken. Ik verwerk niet vaak nadrukkelijk religieuze thema’s in mijn werk. Maar subtiel is er regelmatig wat gaande. Laatst heb ik bijvoorbeeld een stilleven gemaakt met oude boeken. Daar stond geen Bijbel tussen, maar van een van die boeken heb ik een Bijbel gemaakt.”

Het is begin september als we elkaar spreken, vier weken voordat de expositie Henk Helmantel – Meesterschilder in het Drents Museum opent. We wandelen door de schuur van De Weem, die dienst doet als expositieruimte. Henk Helmantel vertelt over zijn werk. Ruim tachtig schilderijen van zijn hand worden in Assen tentoongesteld. ,,De helft hangt nu nog hier. Het wordt een overzicht, met een zekere nadruk op het jongere werk.”

loading  

In het Drents Museum worden ook voorwerpen getoond die op de stillevens zijn uitgebeeld, zoals aardewerk en Romeins glas. Die objecten zijn deels afkomstig uit het Drents Museum, maar de meeste komen ook uit De Weem, want Henk en Babs Helmantel zijn verwoede verzamelaars. Ze hebben onder meer een fraaie collectie middeleeuwse sculpturen, meubels en gebruiksvoorwerpen. Veel daarvan heeft Helmantel op schilderijen uitgebeeld.

Er gaan overigens ook objecten en schilderijen naar het Ikonenmuseum in Kampen, vertelt Helmantel. ,,Daar is bijna gelijktijdig ook een tentoonstelling met werk van mij. Ook een combinatie van schilderijen met dingen die mij geïnspireerd hebben, maar dan gecombineerd met ikonen. Dat wordt ook goed, hoor.” De schilderijen uit De Weem die in Assen en Kampen te zien zijn, worden in de expositieruimte in Westeremden vervangen door ander werk uit de eigen collectie.

Een productief man

Henk Helmantel, die in februari 75 jaar werd, is een productief man. ,,Gemiddeld maak ik ongeveer twintig schilderijen per jaar. In totaal heb ik er ver over de duizend geschilderd.” Of een werk in de verkoop gaat of aan de eigen collectie wordt toegevoegd, beslist hij doorgaans pas als het af is. ,,Als de handtekening geplaatst is. De eigen collectie omvat nu ongeveer 175 stuks. In de expositieruimte in De Weem hangen er meestal zo’n 65, groot en klein.”

Misschien is het indrukwekkendste kunstwerk van Helmantel wel De Weem zelf. Het middeleeuws aandoende voorhuis, tussenhuis en de schuur lijken een lange geschiedenis te ademen, maar ze zijn door Helmantel en zijn vrouw zelf gebouwd. ,,Ik beschouw De Weem zeker als kunstwerk”, beaamt hij. ,,Schilderen met bouwmateriaal. Ik heb daar een ontzettend intens gevoel bij gehad.” Op basis van oude foto’s en de maten van de buitenkant, maakte Helmantel een compositie die hij van binnen aankleedde met vertrekken.

Schilderen met bouwmateriaal. Ik heb daar een ontzettend intens gevoel bij gehad

Tussen 1974 en 1985 werkten de Helmantels aan De Weem, met oud bouwmateriaal dat ze uit alle hoeken van de provincie Groningen bijeenbrachten. ,,In 1985 hadden we de eerste tentoonstelling in de schuur. Dit jaar bestaan we 35 jaar als museum.” In 2004 volgde een laatste bouwfase. ,,Toen hebben we de ramen van het voorhuis veranderd van achttiende-eeuws naar zestiende-eeuws, voor een nog meer middeleeuws aanzien. In de bodem hadden we bouwmaterialen gevonden met de juiste maatvoering.”

Het huis, schitterend gelegen op de wierde van Westeremden, naast de middeleeuwse Andreaskerk en omgeven door een prachtige tuin, is inmiddels ondergebracht in een stichting. ,,Zodat De Weem als wij er niet meer zijn nog steeds bezocht kan worden, net als de Menkemaborg in Uithuizen. Ook de collecties, zowel het eigen werk als het verzamelde, zijn daarin ondergebracht. Alles blijft behouden in zijn samenhang.”

loading

Stillevens en kerkinterieurs

Helmantels werk bevat veel stillevens en kerkinterieurs. Zijn schilderijen worden soms, maar steeds minder vaak, weggezet als perfect geschilderde ‘kopieën’ van de werkelijkheid. Als je door De Weem dwaalt en goed kijkt, valt bij al die schilderijen vooral de uiterst zorgvuldige compositie op, het fenomenale lijnenspel, de kleurstellingen en het alomtegenwoordige licht. Het afgebeelde – de kerken, de vruchten, het aardewerk en al die andere objecten – lijkt ondergeschikt te zijn aan iets hogers.

Helmantel mag dan toch de realisten worden gerekend, de abstractie is nooit ver weg. ,,Ik heb altijd een heel belangrijke rol toebedacht aan de compositie”, zegt de schilder. ,,Mijn compositie-denken is verwant aan het abstracte denken van de twintigste eeuw.” Hij noemt de namen van Mondriaan, Matisse, Picasso en Malevitsj. ,,Het abstracte denken heeft zich in mijn denken genesteld, ook uit overtuiging. Wat het oog het eerst waarneemt is het concept. Daarna lever je het schilderij af, kun je zeggen.”

Helmantels werk doet denken aan de muziek van Arvo Pärt, die ook een direct herkenbare, eigen stijl ontwikkelde met klassieke uitdrukkingsmiddelen en moderne compositietechnieken. ,,Pärt is iemand aan wie ik me zeer verwant voel”, zegt de schilder, die een groot muziekliefhebber is en in zijn atelier vaak schildert met Radio 4 op de achtergrond. In zijn werk komt de religieuze inspiratie misschien minder expliciet naar voren dan in de muziek van de beroemde Estische componist, maar het is wel de grondtoon die overal in doorklinkt.

Licht

We staan voor een schilderij van het koor van de Sint-Martinuskerk in Bozum, dat ook in Assen te zien is. ,,Een van de mooiste kerken die ik ken, met heel mooie schilderingen.” Het is vooral het licht in de kerk dat Helmantel fascineert. ,,’s Ochtends tussen 10 en 12 uur staat de zon het gunstigst. In geen enkele andere kerk of en klooster van Noordwest-Europa heb ik iets gezien dat dit overtreft. En dat gewoon in de buurt, hè. En dan zijn er nog zoveel andere mooie middeleeuwse kerken in het Noorden: Krewerd, Loppersum, Leermens. Noem maar op.”

Licht is voor Helmantel niet zomaar een natuurlijk verschijnsel. Het is een onderdeel van de schepping, die voor hem een loflied is ter ere van God. ,,Het geloof vormt de basis van mijn bestaan”, zegt de kunstenaar. ,,De natuur spreekt van God. Ik blijf in mijn werk dicht bij wat de schepping toont, zoals de vruchten van de natuur. Ik sta dicht bij schoonheid, bij harmonie. Het gevoel als mens onderdeel te zijn van de schepping, dat je er mag zijn. Dat is zoiets moois en wonderlijks.”

Kerken en kloosters zijn bouwwerken waarin God wordt geprezen en aanbeden, maar de religieuze dimensie in Helmantels schilderingen zit meer in de sfeer dan in de symboliek. Het zijn de lijnen, de verstilling, de intimiteit, die ook zijn stillevens kenmerken. ,,Ik zie het als een opdracht om de talenten die ik heb ontvangen voluit te benutten. Talent is een gave van God. Je kunt ook een roeping hebben die moeilijk is en zwaar, maar schilderen is een heerlijke roeping. Het is een groot voorrecht om met dit vak bezig te mogen zijn.”

Het geloof vormt de basis van mijn bestaan

Voor Helmantel is schilderen daarmee ook een vorm van geloofsbelijdenis. Zijn schilderijen getuigen van Gods scheppingskracht. ,,Wat mij opvalt is dat veel mensen die mijn werk zien, voelen: die man moet gelovig zijn, hij moet een relatie met God hebben. Zonder dat ik het nadrukkelijk in mijn werk verwerk. Maar het wordt wel degelijk opgepikt. Ik vind het mooi dat ik mag laten zien wat kwaliteit betekent, wat licht betekent. Dat heeft voor mij ook te maken met het licht van Christus.”

Gereformeerd gezin

Helmantel groeide op in een gereformeerd gezin in Westeremden. Zijn ouders kweekten appels, peren, pruimen, frambozen en nog veel meer. ,,Daar heeft zich misschien mijn liefde voor vruchten ontwikkeld. Om ze te schilderen, maar ook om ze te eten.” Het geloof dat hij van huis uit meekreeg, koestert hij. ,,Toen ik in de jaren zestig op in Groningen op academie Minerva kwam, bleek dat er ook een andere wereld bestond, die volop in beweging was. Als je een beetje bij de tijd was, haakte je af.”

Helmantel ging het gesprek aan en verdiepte zich in de standpunten van andersdenkenden. ,,Daar heb ik heel veel van geleerd. Ook om nog beter te weten: waar sta ik nu voor?” Want gemakkelijk vindt hij het niet, geloven. ,,Maar niet geloven vind ik nog veel moeilijker. Toch zijn er veel vragen. Ik vind het heel ingewikkeld om uit te leggen aan anderen waarom ik geloof. Je kunt net zo goed zeggen: God bemoeit zich nergens mee. Hij laat ons spartelen en het einde is de dood. Ook dat idee vind je trouwens terug in de Bijbel, bij Prediker.”

Eigenlijk vindt hij het maar vreemd, dat je als mens ook niet kunt geloven. ,,Ik zeg, en velen gelukkig met mij: al het goede is uiteindelijk van God afkomstig. Maar er is een hele gemeenschap ontstaan die geen weet meer heeft van God. Die heeft zich de natuurbeleving, de verwondering over de schepping ook eigen gemaakt, maar dan losgekoppeld van God. Ik zeg: alles komt uit Hem voort. Die ander zegt: het is alleen evolutie, er is geen God bij geweest. Qua beleving en verwondering zijn we hetzelfde, maar qua belijden zeer verschillend. Dat vind ik ingewikkeld.”

Dikke bonen van de markt in Loppersum

We zitten inmiddels in het atelier van Henk Helmantel, waar de schilder werkt aan een stilleven met vijgen. ,,Soms doen zich wonderlijke dingen voor”, zegt hij. ,,Vorige week ging mijn goede bril opeens kapot, dus ik op de brommer naar Delfzijl. Babs zei tegen me: ‘Neem op de terugweg dikke bonen mee van de markt in Loppersum. Dan gaan we die eten, ze zijn nu rijp.’ Dus ik koop dikke bonen. Maar er waren ook vijgen. Die had ik in tijden niet zo mooi gezien, dus ik dacht: die neem ik mee om te schilderen.”

Op een tafeltje in het atelier liggen tien vijgen, uiterst zorgvuldig gerangschikt, als voorbereiding op de compositie. ,,Ik wou er acht kopen, maar de verkoper gaf me er twee cadeau. Mooi, dacht ik, kan ik die opeten.” Niet dus, want het schilderij vroeg om tien vijgen. ,,Zodoende ben ik ineens met vijgen in de weer. Dat was ik helemaal niet van plan, want ik was met de kerk van Appingedam bezig. Dat soort toeval doet zich vaker voor, maar dat is helemaal niet erg.”

Sommige gebeurtenissen kun je beschouwen als iets dat je van Godswege toevalt.

menu