FOTO: PEPIJN VAN DEN BROEKE

Dertig jaar strijd tegen gezondheidsgevaren

FOTO: PEPIJN VAN DEN BROEKE

Bij ongevaarlijk asbest in huis wordt ingegrepen door mannen in maanpakken maar tegen ongezonde binnenlucht of houtkachels doet de ‘lakse’ overheid niets. Zegt milieu-arts Frans Duijm die na dertig jaar afscheid neemt.

Straling van zendmasten of wifi? Laagfrequent geluid? Trillingen door windmolens? ,,Onterechte of zwaar overdreven angsten waar we veel te veel tijd aan verspillen’’, zegt milieu-arts Frans Duijm. Luchtvervuiling door fabrieken dan? Asbest in woningen? ,,Serieuze bedreigingen, maar het aantal slachtoffers daarvan is over de gehele bevolking gezien vrij gering.’’ Wat dan wel grote gevaren zijn: de vieze lucht in onze huizen, scholen en kantoren en uitlaatgassen van auto’s. En kijk uit met groente en eieren van het eigen erf.

,,Ja sorry, daar gaat je illusie van ‘wat ben ik lekker gezond bezig door mijn huis goed te isoleren en zelf geteelde groente en eieren te eten’.’’ Duijm kijkt er bijna verontschuldigend bij. ,,Er zijn jammer genoeg nog erg veel misvattingen over wat eigenlijk gezond is. Woningen zijn te goed geïsoleerd en groente en eieren uit de supermarkt zijn veiliger dan uit eigen tuin.’’

Bevlogen

De term geitenwollensokkentype lijkt wel op hem van toepassing, met zijn eeuwige baard, al ver voordat het mode was, en ouderwetse brilletje. Zelf vindt hij zichzelf niet zo soft, eerder bevlogen of enthousiast. Dertig jaar lang was Frans Duijm uit Eelde milieu-arts bij de GGD Groningen, daarmee tegelijk werkend voor de GGD Fryslan en Drenthe. Nu, met 65 jaar, gaat hij met pensioen.

Vele tientallen keren kwam hij in die dertig jaar in het nieuws. Voor het eerst kort na zijn aanstelling in 1986 met onderzoek naar cadmium. Rond de Philips-fabriek in Stadskanaal was er cadmium in de sloten gestroomd. Het onderzoek kostte jaren maar er werd eigenlijk vrijwel geen gezondheidsschade aangetoond.

,,In de advertentietekst stond dat ik gevraagd en ongevraagd advies mocht geven’’

Het waren de jaren van de grote bodemvervuilingschandalen zoals Lekkerkerk, en de overheid besefte dat er eigenlijk veel te weinig deskundigheid was over wat nou echte milieugevaren zijn. Op kosten van het ministerie van volksgezondheid werden tien artsen opgeleid tot milieu-arts, en ze werden aangesteld bij de basisgezondheidsdiensten, zoals de GGD’s toen nog heetten.

,,In de advertentietekst stond dat ik gevraagd en ongevraagd advies mocht geven’’, zegt Duijm. ,,En dat klopte, dat heb ik dertig jaar lang gedaan.’’ Hij begon na enkele jaren als arts in de tropen vanuit een soort idealisme. ,,Je wilt mensen helpen maar ook de situatie waarin ze leven verbeteren.’’

Waar echte milieu-activisten bij Greenpeace, Milieudefensie en Natuur en Milieu frontaal de aanval zochten op de grote industrieën en de landbouw, koos Duijm voor de overheid. ,,Ieder zijn taak. Het aanpakken van de grootschalige luchtvervuiling is belangrijk maar ik koos een andere weg. Ik was wel benieuwd hoeveel ruimte ik zou krijgen in de ambtelijke wereld.’’ Dat is hem meegevallen. ,,Je moet zelf de ruimte zoeken, soms via de publiciteit. Als het om serieuze gezondheidsrisico’s ging, ben ik nooit teruggefloten of in toom gehouden. Wel zijn mijn adviezen nogal eens genegeerd. Zoals onze roep om woningen anders te bouwen, want dat is natuurlijk erg kostbaar. Aan de andere kant zie je nu toch bij woningcorporaties dat er aandacht is voor het binnenmilieu, waar ze je vroeger aankeken van ‘waar heb je het over’.’’

Fout

De eerste bodemvervuilingzaken waren illustratief. In Lekkerkerk werd een hele nieuwbouwwijk ontruimd omdat er vervuiling inclusief vaten vol giftig afval in de grond was gevonden. ,,Later bleek dat het allemaal gebaseerd was op een fout in de laboratoriumuitslagen. Maar toen was het al te laat. De woonwijk werd ontruimd en er kwamen mannen in maanpakken de grond opruimen. Dat beeld kwam wereldwijd op televisie.’’

Overal in het land werd vervuilde grond ontdekt en voor vele miljoenen euro’s schoongemaakt. Zoals in Groningen het AAgrunol-terrein. ,,Goed dat het allemaal is schoongemaakt hoor, ook om te voorkomen dat het in het grondwater komt. Er lag soms ook echt gif onder de deurmat bij mensen. Maar geleidelijk aan is gebleken dat verontreiniging van de bodem nooit zo’n ernstig probleem is geweest voor de gezondheid. In zijn totaliteit gezien dan.’’

,,Het uit hun huis jagen van de bewoners is veel schadelijker geweest dan de asbest zelf.''

Na de bodemsanering kwam de asbest. Schadelijk als de stofdeeltjes van kapotte asbestplaten worden ingeademd. Maar als het gewoon vast zit, is er geen reden voor paniek. Duijm werd een paar jaar geleden nog ingeschakeld als deskundige bij de ontruiming van een flat in het Utrechtse Kanaleneiland. ,,Totaal verkeerd aangepakt’’, zegt hij. ,,Het uit hun huis jagen van de bewoners is veel schadelijker geweest dan de asbest zelf. Mensen hebben echt ernstige psychotrauma’s opgelopen, dat is later ook uit onderzoek gebleken. Wat wil je ook, als brandweerlieden met maskers op aanbellen bij mensen. Het is of Magere Hein zelf aan de deur klopt.’’

Dat asbest verwijderen met beschermende pakken aan, jaagt mensen overdreven angst aan, vindt Duijm. ,,Het is beter voor het personeel dat de verwijdering doet, maar er ontstaat een beeld dat het levensgevaarlijk is. Terwijl asbest gewoon overal in gebouwen zit zonder dat het kwaad kan.’’

Doorgeschoten angsten

Waakzaamheid kan natuurlijk geen kwaad, maar het leidt volgens Duijm de aandacht af van veel vaker voorkomende gezondheidsgevaren. ,,Als milieu-artsen zijn we 80, misschien wel 90 procent van onze tijd kwijt aan het beantwoorden van vragen uit de bevolking over doorgeschoten angsten. Over asbest, over de straling van zendmasten of wifi, over laagfrequent geluid of zelfs over windmolens.’’

Die schade door straling van mobiele telefoons of wifi is nooit goed aangetoond en zeer waarschijnlijk gewoon niet aanwezig. Windmolens leiden misschien soms tot geluidshinder en ergernis, en daarmee tot psychische klachten. En laagfrequent geluid, de irritante lage bromtoon, is in West-Groningen uitgebreid onderzocht. ,,Voor bijna een miljoen euro is er onderzoek naar gedaan, en dat onderzoek zit echt heel goed in elkaar. Maar er is nooit een schadelijk niveau gevonden.’’

Maar ja, mensen vertrouwen al die onderzoeken niet. Er zijn nogal wat complottheorieën en wilde verhalen over de overheid of grote bedrijven die gevaren zouden wegmoffelen. ,,Daar is mij nooit iets van gebleken’’, zegt hij. ,,Nederland is wat dat betreft een redelijk open en eerlijke samenleving. Het is wel eens voorgekomen dat zaken een te positieve draai krijgen in de publiciteit. Daar heeft de ambtelijke wereld wel een handje van. Alles moet altijd op een positieve manier naar buiten gebracht worden, waardoor de problemen soms onderbelicht blijven. Maar echt vervalsen of ontkennen, dat gebeurt niet. Als je een beetje thuis bent in de wetenschappelijke wereld dan zie je dat die onderzoeken naar laagfrequent geluid, naar radioactiviteit of naar luchtvervuiling echt wel deugen.’’

,,Je kan wel zeggen dat gezondheid een individuele verantwoordelijkheid is, maar mensen rekenen er toch op dat de overheid de regels stelt.''

Dat neemt niet weg dat er soms fouten worden gemaakt. Zo ging Duijm zelf ook even de mist in bij zijn eerste reactie op de ATF-brand in Drachten. In de rook van die brand zaten schadelijke stoffen en vier mensen die die rook hadden ingeademd kregen langdurige longklachten. ,,Ik dacht eerst dat zo’n eenmalige blootstelling niet tot blijvende schade kan leiden. Zo dachten wetenschappers er over en dat heb ik dus ook zo gezegd. Rook kan natuurlijk heel schadelijk zijn als je er langdurig aan blootgesteld wordt, maar eenmalig is het anders. Die brand is later zeer uitgebreid onderzocht en daarna hebben we als GGD een switch gemaakt. Er zijn wel degelijk enkele mensen, brandweerlieden en politiemensen die er bij in de buurt waren, die chronische longklachten hebben opgelopen door die brand. Daar hebben we mensen dus op het verkeerde been gezet door dat eerst te ontkennen.’’

Toekomst

Over de toekomst maakt Duijm zich wel zorgen. Niet over zijn eigen opvolging bij de GGD, want er zijn weer nieuwe milieu-artsen. ,,Al zijn die misschien niet zo gek als ik, niet zo fanatiek.’’ Maar wel over de steeds verder terugtredende overheid. ,,In heel Nederland zijn er nu zo’n tachtig milieu-artsen, toxicologen en milieukundigen bij de GGD’s aan het werk. Dat zouden er eigenlijk 135 moeten zijn maar de trend is eerder dat het er minder worden. Je kan wel zeggen dat gezondheid een individuele verantwoordelijkheid is, maar mensen rekenen er toch op dat de overheid de regels stelt. Ze rekenen erop dat voedsel in de supermarkt veilig is en dat zou ook voor de lucht in woningen en scholen zo moeten zijn.’’

De echte gevaren

  • Uitlaatgassen en lawaai bij een drukke weg.
  • Ongezonde binnenlucht in woningen, scholen en kindercentra. Door de goede isolatie en doordat mensen vaak te weinig ventileren, blijven veel gassen en fijnstof in huis hangen.
  • Kaarsen, wierook, luchtverfrissers en andere gas-uitstotende materialen in huis. Zelfs koken op gas en zeker houtkachels stoten allerlei ongezonde stoffen uit.
  • Houtkachels, vuurkorven en ander open vuur. ,,Het inademen van de rook van zulke vuurtjes is ongezond, ook voor de buren.’’
  • Kwik uit oude koortsthermometers en barometers.
  • Dioxine in tuinen met groente of kippen. Er komt nog steeds dioxine op de grond via regen. Dat komt in de dooiers van eieren terecht, als mensen hun kippen op eigen erf laten scharrelen, of op groentes zoals boerenkool. ,,Eieren van boeren zijn veiliger want het voedsel in landbouwbedrijven wordt streng gecontroleerd.’’
  • In veel tuinen zit lood, afkomstig van loden dakgoten en -randen. Een probleem voor mensen die veel eigen sla en andere bladgroenten eten. Spelende kinderen kunnen lood binnenkrijgen als ze vieze handen in hun mond stoppen. Wat helpt is elk jaar veel kalk op de moestuin.
  • Harde muziek beschadigt het gehoor.
menu