Doe mee aan het DvhN Debat: Is houtstoken het nieuwe roken?

Houtrook in de Noorderhaven in Groningen. Foto: Archief DvhN

Het zelf stoken van hout stuit op steeds meer weerstand. Het schaadt het milieu en is slecht voor de longen. Moet het worden verboden of aan strengere regels worden onderworpen?

Op een winterse namiddag kringelt uit de schoorsteen van menig schip een flinke toef rook. Het verleent een schilderachtig aanzien aan het maritieme erfgoed dat ligt afgemeerd in de Noorderhaven in het centrum van Groningen. Onder het dek moet het aangenaam warm zijn. Maar buiten ruik je het ook. De scherpe lucht kietelt het binnenste van je neus.

Strijd tegen rook als levensproject

Voor Trinette Janssen uit Groningen is het een gruwel. Van de strijd tegen houtrook heeft ze zo’n beetje haar levensproject gemaakt. Ze is er naar eigen zeggen mee begonnen toen ze er begin jaren 90 persoonlijk overlast van ondervond. ,,De houtrook was afkomstig van buren met een open haard. De geur was erg penetrant. Ik dacht meteen: dit zijn heel giftige dampen die mijn huis binnendringen.’’

Haar acties waren lange tijd vooral gericht tegen de houtstook aan boord van de bruine vloot en de woonschepen in de Noorderhaven. Als actief lid van Milieudefensie heeft ze ertegen geprocedeerd tot aan de Raad van State. Het mocht niet baten. De hoogste rechter van het land kwam na een lange rechtsgang in 2009 met de uitspraak dat de officiële normen van stikstofdioxide niet werden overschreden. ,,Dat betekende dat ik nog niet klaar was met de strijd’’, zegt Janssen.

Bijna 1 miljoen huishoudens stoken hout

Tien jaar later is houtstook weer terug op de agenda. In het onlangs naar buiten gebrachte Schone Lucht Akkoord van milieuminister Stientje van Veldhoven (D66) wordt het prominent genoemd. Door luchtverontreiniging leven we gemiddeld 9 maanden korter. Van de gezondheidsschade door luchtverontreiniging ontstaat 9 procent door houtrook.

Volgens de Nationale Haarden en Kachelbranche (NHK) wordt er in Nederland in 840.000 huishoudens hout gestookt. Dat is in bijna 10 procent van het aantal huishoudens. Het Schone Lucht Akkoord gaat uit van een dubbel aantal. De gebruikte verbrandingsinstallaties variëren van open haard tot houtkachel, pelletkachel, vuurkorf en ecodesignkachel.

Gezellig stoken met ‘afval’ van Staatsbosbeheer

Het stoken van hout is niet alleen knisperend gezellig, het wordt ook gekoppeld aan duurzaamheid. Veel mensen stoken hout als alternatief voor fossiele brandstoffen omdat ze denken dat het gunstig is voor het milieu. Dat het ook nog eens een besparing op de energierekening oplevert is voor hen mooi meegenomen.

Staatsbosbeheer speelt er van oudsher op in. Hout dat vrijkwam bij het bosonderhoud werd vanuit de boswachterijen verkocht aan de consument en aan handelaars die het doorverkochten aan benzinestations en tuincentra. In het verleden hield Staatsbosbeheer zelfs speciale haardhoutdagen . ,,Daarvoor maakten we zelfs promotie’’, zegt woordvoerder Imke Boerma.

Het duurzaamheidsargument is onzin

Economische ecoloog Lars Hein van Wageningen Universiteit maakt van het duurzaamheidsargument gehakt. Je kunt volgens hem beter een ritje maken met de motor dan een avondje hout stoken in de open haard. ,,Dat is minder slecht voor het milieu. Bij houtstook komt roet vrij, wat bijdraagt aan de opwarming van de aarde. Daarnaast wordt een deel van het kachelhout ingevoerd uit Oost-Europa en de Baltische Staten. Dat wordt hier met vrachtauto‘s naartoe vervoerd. Dat levert natuurlijk allesbehalve klimaatwinst op.’’

Inmiddels is ook de overheid doordrongen van de aanslag op het milieu. Niet alleen biomassacentrales zijn onder druk komen te staan, ook de subsidie voor pelletkachels is met ingang van dit jaar afgeschaft.

De nadelige invloed van houtstook op de gezondheid kreeg al eerder aandacht van de overheid. In 2014 werd het Platform Houtrook en Gezondheid in het leven geroepen, met onder meer vertegenwoordigers van de kachelbranche en het Longfonds.

Houtstook net zo schadelijk als de uitstoot van het wegverkeer

Dat het afgelopen is met vrijheid-blijheid blijkt uit de houtstookalerts die het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) sinds eind vorig jaar afgeeft – bij wijze van proef. De eerste keer in Friesland, daarna in Overijssel en tijdens oud en nieuw in het hele land.

Volgens inhalatietoxicoloog Flemming Cassee van het RIVM wordt zo’n alert afgegeven op grond van een combinatie van weersgesteldheid en de te verwachten emissie door houtstook. Het gebeurt vooral in de winter bij windstil weer. ,,Het is vergelijkbaar met het smogalarm.’’

Het RIVM gaat ervan uit dat de uitstoot van houtstook ‘even schadelijk’ is als de emissie van wegverkeer. Cassee: ,,Alle verbrandingsproducten die mensen inademen zijn ongezond. Houtrook is niet één entiteit. De samenstelling ervan kan wisselen, afhankelijk van het soort hout dat wordt verbrand en de bewerking dat het heeft ondergaan. Wat je in de kachel stopt, het type schoorsteen en hoe je stookt bepalen wat eruit komt. Behalve fijnstof zitten er ook veel andere chemische stoffen in die bij bepaalde hoeveelheden blootstelling ongezond zijn.’’

Het type kachel heeft zeker invloed op de uitstoot. ,,Zowel bij een vuurkorf buiten als bij een open haard binnen is de verbranding niet optimaal. Dat is bij een hout- en pelletkachel wel het geval. Dat heeft invloed op de mate van schadelijkheid.’’

Exacte cijfers over die schadelijkheid heeft de inhalatietoxicoloog niet beschikbaar. Het is volgens hem zelfs lastig te bepalen hoeveel procent houtrook uitmaakt van de totale emissie van verbrandingsstoffen. Daartoe behoren ook die van het wegverkeer, de industrie en de agrarische sector. ,,Dat is sterk afhankelijk van de plaats en de weersgesteldheid. Er wordt vooral bij koud weer hout gestookt en meestal alleen in de avonduren.’’

Stookalert is een advies dat is gericht bewustzijnsverandering

Een houtstookalert moet volgens Cassee worden opgevat als een advies. ,,We hopen dat minder mensen tijdens zo’n alert hout gaan stoken. We weten niet of het effect heeft. Het stookalert is ook gericht op bewustzijnsverandering. Het doet een beroep op de eigen verantwoordelijkheid van mensen.’’

De schadelijkheid van houtstook is „een onderschat probleem” zegt ecoloog Lars Hein: ,,De concentraties van fijnstof en ultrafijnstof zijn erg hoog, ook gemeten naar de normen van de Wereldgezondheidsorganisatie.’’

Blootstelling aan fijnstof wordt volgens Hein geassocieerd met een verhoogd sterfterisico alsmede een verhoging van de risico’s op ziektes aan luchtwegen, ademhalingsorganen, en hart en vaatziektes, waaronder hersenbloedingen. ,,De gezondheidseffecten van ultrafijnstof zijn relatief het hoogst, omdat die verder in de longen binnendringen en ook in de bloedbaan kunnen komen.’’

Volgens zijn metingen is de concentratie van deze stoffen drie keer hoger in een woonkamer met open haard dan aan de rand van een drukke snelweg. ,,Houtstook is een groot gevaar voor de directe leefomgeving.’’

1,2 miljoen Nederlanders lijden aan een longziekte

Het Longfonds heeft becijferd dat er in Nederland 1,2 miljoen mensen zijn met een longziekte. Van hen geven 750.000 aan geregeld benauwd te zijn door houtrook. Hein: ,,Dat zijn mensen die echt een probleem hebben als er veel wordt gestookt. Ze zijn kortademig, krijgen astma-aanvallen en hun longfunctie wordt slechter.’’

Fijnstof veroorzaakt en verergert longziekten zoals astma, COPD en longkanker, verduidelijkt woordvoerder Herman Vijlbrief van het Longfonds. ,,Meer dan 20 procent van het aantal nieuwe gevallen van chronische bronchitis bij volwassenen ontstaat door fijnstof.’’

Bij een hoge blootstelling kunnen de klachten volgens Vijlbrief lang aanhouden, ook als het vuur al uit is. ,,Als er op zondagmiddag gestookt wordt, hebben mensen met een longziekte er vaak nog een hele week last van. Dat kan zelfs leiden tot een ziekenhuisopname.’’

Recht op schone leefomgeving of recht op vervuilen?

Hoogleraar Hein pleit ervoor dat de gezondheidseffecten van houtstook beter worden meegenomen in de politieke besluitvorming. ,,Als de kosten voor de gezondheid te hoog worden bevonden, dan moet de overheid ingrijpen. Ik vind dat het recht op een schone leefomgeving voorrang heeft boven het recht deze te vervuilen.’’

Ook woordvoerder Gert Kooij van de Nationale Haarden en Kachelbranche kan er niet omheen dat houtstook gepaard gaat met emissies, maar dat mag geen reden zijn om het te verbieden. ,,Hout is als natuurlijke hulpbron altijd beschikbaar geweest. De mensheid is onlosmakelijk verbonden met houtstook. Vuur is een van de vier elementen waaraan onze soort zijn bestaan heeft te danken. ’’

Kooij kan enthousiast vertellen over de ‘verbindende factor’ van vuur. ,,Het geeft licht en warmte, maar is ook heel sfeervol. Als mensen rond het kampvuur zitten, dan maakt dat iets los dat appelleert aan een oermenselijke ervaring.’’

Als het aan Gert Kooij ligt komt er een ban op de open haard. Volgens berekening van de NHK zorgt houtstoken in een open haard voor een gemiddelde fijnstoflast van 800 tot 1000 milligram per kubieke meter in de lucht. Bij een ecodesign goedgekeurde houtkachel is dat teruggebracht tot 20 à 40 milligram per kubieke meter. ,,Daarom vind je in vakzaken alleen nog maar dit soort houtkachels.’’’

'Het gaat niet alleen om kwaliteit kachel, maar ook om manier van stoken'

Arjan Mijnders van Mijnders Haarden uit Zeijen beaamt dat de houtkachels die hij verkoopt in zijn winkel ‘relatief schoon’ zijn. ,,Maar het gaat niet alleen om de kachels, maar ook om de manier van stoken en de kwaliteit van het schoorsteenkanaal.’’

Staatsbosbeheer heeft een paar maanden geleden alvast een beleidswijziging doorgevoerd, meldt Imke Boerma. Sinds 1 januari is Staatsbosbeheer gestopt met de haardhoutdagen. ,,De reden is dat we het niet langer passend vinden om houtstook te promoten.’’

Staatsbosbeheer gaat ook de verkoop van haardhout aan organisaties de komende vijf jaar ‘afbouwen’. ,,We streven naar een hoogwaardige, duurzame toepassing van hout. We willen dat CO2 zo lang mogelijk in hout wordt vastgehouden, zodat het niet in de atmosfeer terechtkomt.’’

Of mensen al last hebben van stookschaamte is de vraag. Van een verbod op houtstook durft in elk geval bijna niemand te spreken. Ook in het Schone Lucht Akkoord komt het woord verbod niet voor. Het akkoord streeft er slechts na om ‘gezamenlijk de luchtkwaliteit in Nederland permanent te verbeteren’.

Uiteraard durft Trinette Janssen het woord wel in de mond te nemen. ,,Er moet zo snel mogelijk een totaalverbod op houtstook komen.’’

menu