Friezen en Groningers dienden in de Romeinse legioenen.

Amateurarcheologen vinden tientallen onderdelen van paardentuig en weten het nu zeker: Friezen en Groningers vochten in Romeinse legioenen

Friezen en Groningers dienden in de Romeinse legioenen. Foto: Shutterstock

Friezen en Groningers vochten in de Romeinse legioenen, zo blijkt uit vondsten van amateurarcheologen die deze vermoedens bevestigen.

Zij ontdekten in de bodem van Friesland en Groningen tientallen onderdelen van paardentuig dat door de Romeinen werd gebruikt. De ontdekking kwam aan het licht door het PAN-project waaraan onder meer de Rijksuniversiteit Groningen en de Vrije Universiteit Amsterdam deelnemen.

Het doel van het zogeheten Portable Antiquities of the Netherlands (PAN), dat in 2016 is gestart, is het documenteren van historisch materiaal dat door amateurarcheologen is gevonden. Een app maakt het mogelijk de vondsten sneller te verwerken. PAN leidt tot nieuwe historische inzichten.

Nu stonden amateurarcheologen tot enkele jaren geleden niet altijd te springen om hun vondsten met de autoriteiten te delen. ,,Tot 2016 was het eigenlijk illegaal wat ze deden’’, legt VU-archeoloog Stijn Heeren en projectleider van PAN uit. ,,Maar de regels zijn aangepast waardoor ze minder terughoudend zijn hun vondsten bij ons te melden.’’

Heeren is verrukt over de restanten van paardentuig die zijn ontdekt. Dat biedt volgens hem ook nieuw inzicht in de samenstelling van de Romeinse krijgsdienst. ,,De Romeinen namen ook de bewoners van de gebieden die ze hadden veroverd in hun legers op.’’

loading

Friezen waren in ‘Bataafse’ eenheden ondergebracht

In Midden-Nederland – wat deel uitmaakte van wat de Romeinen met Germania Inferior aanduidden – leefden de Bataven die hele afdelingen voor het Romeinse leger leverden. Al langer bestond het sterke vermoeden dat de Bataafse eenheden niet alleen uit Bataven bestonden. Heeren: ,,De Bataven bewaakten onder meer de Muur van Hadrianus in Groot-Brittannië. Daar is ook een houten schrijfplankje gevonden waarop melding van een Fries wordt gemaakt en een inscriptie in steen van een Fries. Door de metaalvondsten uit het noorden met deze vermeldingen te combineren denken we nu dat de Friezen in ‘Bataafse’ eenheden waren ondergebracht.’’

,,In de vroege eerste eeuw, de tijd van keizer Augustus claimde het Romeinse Rijk alles tot aan de rivier de Elbe. Dat veranderde door de grote nederlaag van 9 na Christus in het Teutoburgerwoud. Rome zat in het defensief en legde de limes (de bewaakte grenslijn) langs de Rijn.’’ Germaanse stammen hakten onder leiding van Arminius drie Romeinse legioenen plus hun hulptroepen – meer dan 18.000 soldaten – in de pan.

Heeren: ,,Dit paardentuig stamt uit de eerste, tweede en derde eeuw na Christus dus in de periode dat dit gebied buiten het Romeinse Rijk lag. Ik vermoed dat het de uitrustingsstukken van Friezen waren die na hun diensttijd in het Romeinse leger terugkeerden naar huis. Soldaten mochten hun uitrusting verkopen of houden. Vaak namen ze het mee naar huis.’’

loading

Paardentuig en militaria uit de tweede en derde eeuw

Heeren: ,,Uit de vroege eerste eeuw zijn inscripties bekend van Friezen die in de keizerlijke lijfwacht in Rome dienden. In die lijfwacht zaten vooral veel Bataven, maar dus ook enkele Friezen. In de tweede eeuw zijn er maar twee tekstuele referenties naar Friezen bewaard: een militair diploma (eervol ontslagbewijs) en een brief uit Vindolanda (Romeins fort bij de Muur van Hadrianus).’’

,,Het nieuwe van PAN is dus dat er tientallen stuks paardentuig en militaria uit de tweede en derde eeuw zijn gevonden, verspreid over tientallen terpen of wierden. Dit wijst op een tamelijk grote rekrutering van soldaten onder de Friezen, net zoals dat onder de Bataven was, maar dat is nog veel grootschaliger. En dus uit een tijd dat het gebied dat Groningen en Friesland omvatte al lang geen deel meer uitmaakte van het Rijk.’’

,,Het gekke is dat we wel negen eenheden van Bataven kennen, maar geen Friese eenheid bij naam. Wel is er in een Britse inscriptie uit de derde eeuw sprake van een cuneus Frisiorum (‘Friese kern’, een soort onderafdeling). Het lijkt erop, dat de Friese rekruten werden ingedeeld bij Bataafse eenheden.

Archeologen hebben zich er lang over verbaasd dat de Bataven meer dan 5000 soldaten leverden. Dat is eigenlijk veel te veel voor de totale bevolking van het Bataafse gebied, die op 30 tot 40.000 personen wordt geschat. Waarschijnlijk werden de bewoners ondergebracht in Bataafse eenheden, en waren er dus in werkelijkheid minder ‘echte’ Bataven in die legeronderdelen, aangevuld met Friezen.’’

loading

De puzzel kan worden opgelost

,,Het diploma dat eerder werd vermeld, geeft hier ook een aanwijzing voor: de Friese soldaat ontvangt een diploma als eervol ontslag, en het burgerrecht dat bij eervol ontslag hoorde gold ook voor zijn Bataafse (!) vrouw. Kortom, we hadden snippers bewijs en een vermoeden en PAN heeft nu geleid tot het oplossen van de puzzel!’’

Lang niet alle amateurarcheologen hebben zich bij de PAN aangesloten. Heeren: ,,We hebben in heel Nederland met achthonderd zoekers contact. Ik vermoed dat er tussen de twee- en negenduizend zoekers zijn. Er is dus nog veel werk te doen.’’

Jos Bazelmans, hoofd archeologie bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, benadrukt het belang van de inzet van de amateurs. ,,Zonder de grootschalige inventarisatie van metaalvondsten door PAN was dit hoofdstuk nooit aan het verhaal van de Romeinse tijd in Nederland toegevoegd. Het project verkleint de kloof tussen wetenschap en hobby-archeologen en geeft hen erkenning voor hun zoekactiviteiten met de aandacht die de vondsten krijgen via de website.’’

PAN wordt gecoördineerd door de Vrije Universiteit Amsterdam. De belangrijkste partners van het project zijn de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de Universiteit Leiden en de Rijksuniversiteit Groningen. en Stichting ArcheoHotspots, onderdeel van het Allard Piersonmuseum.

menu