Garmt Kroeze, provo van ’t eerste uur

Garmt Kroeze

Strijdvaardig. Zo noemt voormalig Provo-activist Roel van Duijn de Groninger Garmt Kroeze. Kroeze overleed begin november in Usquert na een kort ziekbed op de leeftijd van 80 jaar.

Garmt Kroeze behoorde samen met Rob Stolk en Roel van Duijn tot de oprichters van Provo in Amsterdam. ‘Kom zo gauw mogelijk naar de Karthuizerstraat’, schreef hij in een kattenbelletje aan de Stadjer Robert Mulder, destijds ook betrokken bij Provo en Ban de Bom-acties in de jaren zestig, ‘waar Rob Stolk bezig is grote Anarchistische plannen en Geheimen te ontwikkelen’. In 1968 publiceerde Robert Mulder het levensverhaal van Garmt Kroeze in een jongerenblad.

Eenzaam in het Groningerland

Kroeze werd in 1937 geboren in Groningen en groeide op in de buurt van Warffum. Zijn ouders bestierden een boerderij met een flink gevulde hooischuur. ,,Ik ben altijd eenzaam geweest in het Groningerland. Er waren drie klassen: arbeidersjongens, boerenjongens en burgerjongens.’’

Op jeugdige leeftijd ontdekte Kroeze dat hij op jongens viel, maar over homoseksualiteit viel niet te praten, laat staan te ervaren. En al helemaal niet op het platteland. Zijn vader sloeg hem vaak. ,,Toen ik hem op zekere middag een bord soep in zijn gezicht smeet, wierp hij razend de hele tafel omver. Ik zie nog de vermicelli aan z’n oor hangen. Alleen een razendsnelle vlucht redde mijn leven.’’

Kroeze volgde de kweekschool in Groningen, nam een baantje als onderwijzer, maar knapte weldra af op te grote klassen en de bureaucratie in het onderwijs. ,,Omdat ik mij als socialist wilde waarmaken, vertrok ik naar Wormerveer en ging in een fabriek werken.’’

Outsider

Hij kwam openlijk uit voor zijn homoseksualiteit, maar kreeg geen vaste relatie, ook niet tijdens zijn verdere leven. Hij was en bleef een outsider. Zijn ouders accepteerden met moeite zijn levenswandel en geaardheid; het contact bleef tot een minimum beperkt.

Via Rob Stolk, die destijds in Zaandam woonde, kwam Kroeze in aanraking met Provo. ,,Ik was verliefd op Rob. Hij is het schoolvoorbeeld van een mooie jongen, een krachtige persoonlijkheid, maar weer een hetero.’’ Rob Stolk was medeoprichter van het Zaanse anarchistische tijdschrift Barst en Kroeze schreef een opruiend artikel in dit blad.

Kroeze ondersteunde en sympathiseerde met de ideeën van Provo: rebels, antiautoritair, speels en de verbeelding aan de macht. ,,Ik prefereerde de gedachte boven de daad. Zo ben ik nog. Ik wil overal wel wat voor voelen, maar ik distantieer me van de doeners, omdat het toch nooit perfect kan zijn’’, zei Kroeze in een interview.

,,Hij combineerde Provo met zijn liefde voor Rob Stolk en voor mij; beiden onbereikbaar’’, aldus Robert Mulder. ,,Het is nog een wonder dat deze depressieve man zo oud is geworden.’’ Mulder verloor gaandeweg het contact met Kroeze. ,,Ik wist dat hij ergens in het noorden van Groningen woonde, maar ik heb niet voldoende mijn best gedaan om hem te vinden.’’

Afzondering

Kroeze werkte in Amsterdam ook nog in de fabrieken van Heineken alvorens terug te keren naar het Hogeland, naar Usquert. Daar betrok hij aan de Wadwerderweg een arbeiderswoning en leefde sindsdien in afzondering. ,,Een goede, eigenzinnige man’’, zegt Roel van Duijn. ,,Hij was antimilitarist, provo van het eerste uur en actief met happenings.’’

Die happenings bestonden onder meer uit het leggen van bloemen door rookmagiër Robert Jasper Grootveld bij Het Lieverdje aan het Spui in Amsterdam. De acties eindigden vaak in een politiecel. Provo tartte met ludieke acties het gezag en oefende op de media een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit. Provo was meer een beweging dan een vastomlijnde partij.

In een interview voor de NCRV-televisie in 1965 verwoordde Garmt Kroeze zijn opstelling als volgt: ,,Ik ben dus anarchist en wens niet zomaar ieder bevel, van iedereen, van een of andere gek van bovenop, op te volgen. Ik acht mij volwassen genoeg om verantwoordelijk te zijn voor mijn eigen daden.’’

Volgens notaris mr. H.G.H. Suk uit Winsum zal een deel van de nalatenschap (brieven, bibliotheek en boeken) van Garmt Kroeze worden overgedragen aan het Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam.

menu