Het bestrijden van het coronavirus vraagt geduld en discipline. Illustratie: Job van der Molen

Worden we minder solidair nu onze angst voor het coronavirus afneemt? 'We moeten denken in etappes, dan houden we het vol'

Het bestrijden van het coronavirus vraagt geduld en discipline. Illustratie: Job van der Molen

De coronamaatregelen lijken effect te hebben, de onrust over de economie stijgt. We moeten volhouden, maar als de angst smelt, smelt dan ook de solidariteit?

Ze wilden naar Mutua Fides. En ze hadden de sleutel. Dus ze gingen naar Mutua Fides. Gewoon, met de jaarclub, ze zouden op anderhalve meter afstand van elkaar blijven, dat moest toch kunnen? Zo dachten en handelden, naar verluidt, een aantal leden van studentencorps Vindicat deze maand.

Burgemeester Koen Schuiling van Groningen was furieus, het bestuur van Vindicat haastte zich de actie te veroordelen. Maar wat gebeurde, zegt iets over de manier waarop we met de coronamaatregelen omgaan.

Die lijken te werken, de teugels worden voorzichtig gevierd, maar de contouren van een economische recessie tekenen zich tegelijkertijd steeds scherper af. Nederland lijkt veiliger en onveiliger. Wat doet dat met het draagvlak voor de maatregelen? Gaan we op eigen houtje op zoek naar versoepeling van de regels?

Menselijk dilemma

Die zucht naar versoepeling is onderdeel van een menselijk dilemma, stelt psychiater Carl Blijd, directeur behandelzaken van Inter-Psy. ,,We zijn van nature op zoek naar de grenzen binnen de ruimte die we hebben. We zijn een ‘losse’ samenleving met een gezonde recalcitrantie, die ons tevens creativiteit brengt.’’

Maar dit is geen tijd om je recalcitrante ik te ontwikkelen. ,,Voorzichtigheid nu is beter dan spijt achteraf”, hield premier Rutte Nederland dinsdagavond voor. Voor veel bedrijven verandert er voorlopig niets.

,,Natuurlijk is er dan teleurstelling’’, zegt Blijd. ,,En dat begrijp ik volkomen. Veel ondernemers hadden hun plannen al klaar. Maar wij horen ook wat we willen horen. We maken onze eigen waarheid, want ieder mens is geneigd om hoop te hebben in slechte tijden; als jij een slechte diagnose van de dokter krijgt, klamp je je vast aan wat wel kan. Maar uit onderzoek blijkt dat de teleurstelling zal afnemen; overmorgen zal het een nieuwe realiteit zijn.’’

Dikke acht

Noorderlingen houden zich over het algemeen goed aan de regels. Dat blijkt uit een enquête van onderzoeksbureau Enigma. Bijna alle ondervraagden gaven aan een beetje bezorgd, dan wel ronduit bang te zijn voor het virus.

De meeste noorderlingen gaan alleen nog de deur uit om boodschappen te doen of een stukje te lopen of te fietsen. En ze geven zichzelf een dikke acht voor de mate waaraan ze aan social distancing doen. Zes op de tien ontvangen geen bezoek meer sinds de maatregelen van kracht zijn.

,,De grootste ontdekking van deze tijd is dat de meerderheid van de mensen zich in de crisis superrationeel gedraagt’’, zegt sociaal psycholoog Tom Postmes. Hij stoort zich aan analyses over ‘kuddegedrag’ in de maatschappij. Noemt het een ‘platvloerse uiting van minachting’ voor de menselijke soort.

,,Ik zie juist een enorme bereidheid van mensen om er het beste van te maken. Met name kinderen en pubers vinden dit moeilijk. Dat vraagt niet om onze veroordeling, dat vraagt om ons begrip.’’

Het belangrijkste is, zegt Postmes, dat mensen intrinsiek gemotiveerd zijn - van binnenuit, dus. ,,Als je snapt dat iets nodig is, is een offer makkelijker vol te houden. Maar als het ingewikkeld wordt en je voelt de noodzaak niet, is die investering moeilijker.’‘

,,We onderscheiden drie fasen: omschakelen, volhouden en ontspannen. In die eerste periode viel het woord ‘paniek’ en werden wc-rollen gehamsterd, we moesten de nieuwe regels met elkaar afstemmen en het werd duidelijk hoe snel en gedisciplineerd Nederland zich de maatregelen eigen maakte.’‘

,,Volhouden is nu het kernbegrip. Een deel vindt dat moeilijk. Verplaats je eens in een tiener die wil loskomen van het gezin, die zit nu in een gevangenis met zijn stomme ouders. In de laatste fase worden de regels losser. We mogen ontspannen. Sommigen zijn daar eerder aan toe. Anderen zijn nog doodsbenauwd.’’

Smelt de solidariteit?

De losse structuur van de Nederlandse samenleving, eigenwijsheid gepaard aan gezond verstand - het zijn de ingrediënten voor de ‘intelligente lockdown’ waarin we ons bevinden en waarin we nog een tijd zullen verkeren.

Maar wat als de intelligentie ons verlaat? Als de angst voor de ziekte smelt, smelt daarmee dan ook onze solidariteit? Het blad Quote riep op tot massaal protest tegen het coronabeleid; de vrees voor economische teloorgang is groot. De Tweede Kamer drong gisteren tijdens een debat aan op het bieden van meer perspectief voor ondernemers.

,,Er is een gevoel van ‘er wordt ons iets ontnomen’’’, zegt psychiater Blijd. ,,Maar eigenlijk zouden we, net als bij topsport, ons langetermijndoelen moeten stellen, die directe behoeftebevrediging uitstellen.’‘

,,Als de nood echt hoog is, is er enorme wilskracht. Maak er een estafette van, geen marathon. We dachten dinsdag dat de finish in zicht was, maar die ligt nog een stukje verder. Laten we denken in etappes. Een oude oosterse wijsheid luidt: wees niet bevreesd langzaam vooruit te gaan, doch wel om stil te blijven staan.’’

Maar hoe houd je, voortgaand, alle neuzen in één richting? Postmes: ,,Discipline kun je alleen afdwingen als je, zoals China, een politieapparaat hebt dat daarvoor zorgt, en dat hebben we niet. Maar leven wij in Nederland wel in zo’n ‘losse cultuur’? Wij hebben het beeld van onszelf dat we zo eigenwijs zijn. Maar de premier kondigde de duidelijke maatregelen af omdat onze samenleving er juist om vroeg.’’

Discipline is eerlijk zijn

Discipline is zo moeilijk niet, zegt kolonel Harold de Jong, commandant van de Koninklijke Militaire School. ,,Discipline komt erop neer dat je eerlijk bent tegen jezelf en dat je je bewust bent dat jouw gedrag kan veroorzaken dat iemand anders iets overkomt.’’ Dus: wat gij niet wilt dat u geschiedt, doet dat ook een ander niet.

De Jong: ,,Bij defensie hanteren we een drieslag: discipline, voorbeeldgedrag en elkaar durven aanspreken. Je denkt na en accepteert een afspraak, je houdt je daaraan - het zou bijvoorbeeld raar zijn als de premier zelf naar de kapper zou gaan - en je spreekt anderen erop aan die niet hetzelfde gedrag vertonen. Als je die ritmiek volhoudt, ontstaat er groepsdiscipline. Ik ben verbaasd hoe goed we het doen.’’

Communicatie, stelt hij, is cruciaal. ,,We zijn niet gewend aan onzekerheid, tot iemand regels stelt en het uitlegt. Dat heeft de premier erg goed gedaan.’’

Geduld dus, discipline. En hoop. Blijd: ,,Denken in etappes. Zo houden we het vol. ’’

Postmes heeft alle vertrouwen in het gezond verstand van de meerderheid: ,,We gaan dit redden. We komen hier uit.’’

menu