Oud-rechercheur Gerard Olinga in de Kroonpolder, achter de in 1951 nieuw gebouwde boerderij.

Het drama van de Kroonpolder: de zorgvuldig geheim gehouden moord op een NSB-gezin

Oud-rechercheur Gerard Olinga in de Kroonpolder, achter de in 1951 nieuw gebouwde boerderij. Foto: DvhN Pieter Broesder

Half mei 1945 wordt aangifte gedaan van de dood van het NSB-gezin Ebels uit de Kroonpolder bij Drieborg. In het boek De Doofpotbewakers reconstrueert oud-rechercheur Gerard Olinga wat daar is gebeurd.

Drie jonge kinderen en hun ouders worden in april, op de rafelrand van oorlog en bevrijding, om het leven gebracht. Zijn ze gedood door bevrijders of geliquideerd door streekgenoten? Na jarenlang speurwerk komt Gerard Olinga (71) uit Lienden in de Betuwe met zijn bevindingen. Niet de Poolse bevrijders zoals altijd is gezegd, maar streekgenoten moeten het gezin hebben gedood. ,,Een gruwelijk uit de hand gelopen arrestatie die in de doofpot is gestopt.’’

 

Zorgvuldig geheim gehouden

De Binnenlandse Strijdkrachten (BS), in samenwerking met de politie, arresteerde in die dagen de NSB’ers uit Drieborg en Nieuw-Beerta. De BS van Beerta had een arrestatieploeg die samenwerkte met de politie. Dit team had politieman Pieter Nijdam als commandant. Olinga: ,,Uit stukken die ik heb ingezien blijkt dat er onmiddellijk na de bevrijding is afgesproken dat er nooit iets naar buiten mocht komen over het drama van de Kroonpolder. De staf van de BS speelde een leidende rol bij het verbloemen van de waarheid. ‘’

De oud-rechercheur rept van een zorgvuldig geheim gehouden drama dat een ander licht werpt op de bevrijding van Oost-Groningen. ,,De hamvraag ook in dit moordonderzoek is het motief. Ik beschrijf drie hypotheses met een militair, Pools, motief en twee hypotheses met een ander, niet-militair motief. Alle gebaseerd op de feiten en de omstandigheden die ik heb gevonden. Hypotheses met een militair motief vielen af.’’

Olinga werkte 40 jaar bij de politie, bij de recherche. ,,Ik ben niet over een nacht ijs gegaan. Voor dit onderzoek volgde ik de tactiek zoals die wordt toegepast bij moordonderzoeken. Iedereen die dat werk heeft gedaan kijkt anders naar zaken, denkt anders, besteedt aandacht aan dingen die een ander waarschijnlijk niet ziet’’, zegt de onderzoeker die met tientallen mensen sprak, dagboeken doorploos en uren en uren doorbracht in archieven als het Nederlands instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) en het Nationaal Archief.

loading

Spoken

Als jongen hoorde hij in zijn ouderlijk huis in Bierum van zijn vader de verhalen over wat er in de Kroonpolder moest zijn gebeurd. Als Olinga bij de politie gaat komt hij te werken in Blijham en later Beerta. In 1971 vertrekt hij naar Wageningen waar hij tot zijn pensionering in 2006 als rechercheur werkt, onder andere aan de herziening van de Puttense moordzaak en de Posbankmoord. De ‘Kroonpolder’ wordt een verhaal uit het verleden. Tot hij er bij toeval weer mee wordt geconfronteerd. ,,De verhalen van mijn vader spookten weer door m’n hoofd. Het liet me niet los. Over de dood van het gezin Ebels wordt zo veel gezegd. Ik zag zo veel open einden. Als rechercheur moest ik hier gewoon wat mee.’’

De oorlog is in Groningen bijna ten einde. Op 16 april wordt de stad bevrijd. Aan de rand van de provincie wordt nog verbeten gevochten. Zo ook in de Kroonpolder net buiten Drieborg waar het gezin van Everhard en Tetje Ebels woont. Fanatieke NSB’ers die tot het bittere eind in de nazi-zaak geloofden.

Poolse bevrijders

Het is een prachtige dag die dinsdag 17 april, een zonnige voorjaarsdag met hoge temperaturen. Voor het gezin Ebels zal het de laatste lentedag ooit zijn.

Officieel heet het dat ze door woedende Poolse soldaten zijn vermoord. Ebels zou in zijn boerderij een radiozender hebben gehad. Daarmee gaf hij aan de Duitsers de posities door van de oprukkende Polen. De Duitsers zaten verschans in de nabijgelegen Carel Coenraadpolder. Ze boden fel verzet en namen met zwaar afweergeschut de bevrijders onder vuur. Bij de boerderij van Ebels werd een Poolse tank geraakt.

‘Vier Polen kwamen uit de tank en toen werd vermoedelijk uit de boerderij of uit het omringende koolzaadveld op hen geschoten. Mede doordat men wist en had gepeild dat in de boerderij een zender van de Duitsers was, ontstaken zij in woede en hebben toen de familie Ebels die, al in het dorp Drieborg was teneinde te wachten op afvoering weer gelast naar de boerderij terug te gaan’, schrijven burgemeester en wethouders van de oude gemeente Beerta in 1981. Ze beantwoorden een brief van Dr. Lou de Jong, directeur van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, die naar informatie vraagt.

loading


Derk (6), Fekko (11), Wieneke (14) en hun ouders Everhard Ebels (38) en Tetje Ebels-Dijkstra (36) worden tegen de muur gezet en doodgeschoten. Zo is de officiële lezing.

Niet alleen het gezin Ebels komt om het leven. Er vallen meer slachtoffers. Onder wie Arendje Zoeteman-Blaak (50), Maartje Maria ‘t Mannetje-Beijer (40) en haar twee kinderen Lena (5) en Evert (9) uit Zuidland in Zuid-Holland. ,,Die hadden zich in de gebouwen verborgen. De boerderij van Ebels, zo dicht bij de Duitse grens was een toevluchtsoord voor NSB’ers die nergens anders welkom waren.

Olinga: ,,Zaten zij in de kelder en konden ze niet vluchten toen de boerderij in brand werd gestoken? Of zijn ze doodgeschoten omdat ze getuige waren van het fusilleren van het gezin Ebels? Het zou me niks verbazen als er zelfs meer slachtoffers zijn. Want er zaten meer NSB’ers ondergedoken. Mensen uit andere delen van het land die waren gevlucht voor de opmars van de geallieerden en de Duitse grens niet over konden.’’

Oorverdovende stiltes

De statige, kolossale boerderij aan de weg naar Nieuwe Statenzijl wordt na de schietpartij moedwillig in brand gestoken en gaat compleet verloren. Olinga: ,,Dat komt later goed uit. Sporenonderzoek wordt zo wel heel moeilijk.’’

De doden uit het gezin Ebels worden pas op 16 mei 1945 op het gemeentehuis aangegeven. ,, Net als hun gehele boerderij waren ook zij verbrand’’, is de enige zin die de commandant van de arrestatieploeg wachtmeester Pieter Nijdam, postcommandant der Koninklijke Marechaussee te Beerta, destijds in een rapport vermeldt. Olinga: ,,Het schrijft niet hoe en door wie is vastgesteld dat ze door verbranding om het leven zijn gekomen, niet of er kogelgaten in de lichamen zijn aangetroffen. Niets. Uit ervaring weet ik dat het belangrijk is wat iemand vertelt of schrijft. Vaak is het belangrijker wat er weggelaten wordt. De oorverdovende stiltes die klinken als je rapporten leest.’’

Officieel heet het dat de boerderij in 1945 door oorlogshandelingen is verwoest. Pas in 1951 wordt boerderij geheel opnieuw opgebouwd.

Verdoezelend en verzwegen

,,Op het achterhouden van informatie heb ik mijn blik gefocust, om erachter te kunnen komen waarom iets is verzwegen. En in dit geval is er veel weggelaten, verdoezeld en verzwegen. Mijn conclusie is dat er door de lokale politie en autoriteiten heel wat is weggemoffeld.’’

Wat betreft de andere slachtoffers: hun lichamen worden nooit gevonden. Wachtmeester Nijdam: ‘Ik heb een ernstig vermoeden, dat mejuffrouw M.M. ’t Mannetje-Beijer en haar twee kinderen, alsmede mejuffrouw Zoeteman-Blaak ten huize van de familie Ebels voornoemd, door oorlogsgeweld zijn omgekomen. Voormelde vier personen zijn niet in deze gemeente gearresteerd en na 16 april 1945 is niets meer van hen vernomen.’

Olinga: ,,Andere rapporten zijn vrijwel identiek en allemaal op een en dezelfde schrijfmachine geschreven.’’ De oud-rechercheur maakt hierop uit dat ze waarschijnlijk op elkaar afgestemd zijn. ,,De lokale betrokkenheid van BS’ers was niet te verkopen. Dat er twee volwassenen dood zijn gekomen is een ding. Dat er ook nog eens drie jonge kinderen en misschien nog meer mensen het leven hebben gelaten... Ze moesten zeker ook rekening houden met de familie van de boer. Everhard Ebels stamt uit een rijk herenboerengeslacht.’’

Vader Fekko was lid van de Tweede Kamer voor Vrijzinnig-Democratische Bond (de partij ging in 1946 op in de PvdA). Hij vond het verschrikkelijk dat zijn zoon de kant van de NSB koos. Zijn oom Edzo Ebels werd in 1916 op 27-jarige leeftijd burgemeester van Beerta (de jongste burgemeester van Nederland). De liberaal Edzo was later gedeputeerde, in de jaren 1941 en 1941 waarnemend commissaris. Van 1945 tot 1954 commissaris der Koningin.

loading

Bek dichthouden

Olinga: ,,Bij een afrekening als deze kun je twee dingen doen. Je bek dichthouden en de lijken op een plek leggen waar ze niet te vinden zijn. Vervolgens laat je hele boel afbranden en sporen door vuur en verwoesting uitwissen. Op verzoek van de Binnenlandse Strijdkrachten schieten de Poolse bevrijders met hun tanks en vlammenwerpers de hele zaak in de brand. Aan een boerderij van een NSB’er ging niets verloren, toch?’’

,,Ze werden als het ware voor het karretje van de Nederlanders gespannen. Later kon niemand nog controleren wat ze wel of niet gedaan hadden, wat hun precieze betrokkenheid was. Een paar dagen na de bevrijding van de polder waren ze al weer vertrokken. Onderzoek achteraf was onmogelijk. Dat werd wel heel snel door de plaatselijke autoriteiten gesteld.’’

,,Of de moord gepland was is moeilijk te zeggen. Het lijkt er meer op dat de BS-mensen Ebels thuis onder druk hebben willen zetten. Samen met plaatselijke politiemensen wilden ze hem arresteren om te vernemen of hij meer wist over door Duitsers opgepakte verzetsmensen. Verzetsleden als Hendrik Frans Dresselhuis en Jan Driegen uit Nieuweschans en Gerrit Wiegers uit Finsterwolde.’’

Als ze denken dat de NSB-boer zich gemakkelijk zal overgeven hebben ze het mis. Everhard stond bekend als een keiharde, eigenzinnige kerel. ,,Jan Weerts, de oud-gemeentesecretaris van de gemeente Beerta, heeft hem nog gekend. Hij omschrijft hem als een stevige kerel die nergens bang voor was. Hij werd cowboy genoemd. Hij ging altijd zijn eigen weg, was hondsbrutaal, trok zich niets aan van de regels uit die tijd. Het maakte hem niet uit met wie hij te maken had, of het nou een collega-boer of een communist was. Ebels zei precies hoe hij over iemand of iets dacht.’’

De cowboy

Vermoedelijk liep de arrestatie van de cowboy dan ook compleet uit de hand. Er ontstond een vuurgevecht. Met als eindresultaat vijf doden van het gezin Ebels en de vier slachtoffers die zich elders in de boerderij hadden verborgen: een bloedbad aan het eind van de oorlog dat wellicht niemand had gewild.

Op maandag 30 april 1945 om 15.00 uur worden de stoffelijke resten van het gezin Ebels in één kistje begraven op de begraafplaats van Nieuw-Beerta. Van de vier NSB-evacués uit Zuidland is nooit meer iets gehoord of teruggevonden.
 

De Doofpotbewakers is een uitgave van Stichting t Grunneger Bouk in Scheemda.

menu