Hoogleraar Postmes: Politieke verdeeldheid leidt tot sociale onrust

Foto: ANP

Dat Nederlandse politici kort na de aanslagen in Brussel al liepen te kissebissen is onverstandig. Moreel verwerpelijk zelfs. Dat vindt hoogleraar Tom Postmes van de Rijksuniversiteit Groningen.

„Op rampen en terroristische aanslagen wordt verschillend gereageerd”, zegt Postmes. „Soms is iedereen aangeslagen en ontstaat veel commotie. Terroristen krijgen dan precies wat ze willen. En soms ontstaat er een gemeenschappelijke daadkracht. Ons krijgen ze er niet onder, denken mensen dan.”

Weerbaarheid

Het verschil? Weerbaarheid. „Wetenschappers zijn het nooit eens, maar hierover nu net wel”, zegt Postmes. „Hoe meer eenheid er bestaat en hoe hechter de sociale structuur in een gemeenschap is, hoe weerbaarder mensen zijn. De gevolgen van trauma’s zijn groter als er verdeeldheid heerst. Dat blijkt bijvoorbeeld uit gezondheidsstatistieken, uit de snelheid van wederopbouw en ook op bestuurlijk niveau. Verdeeldheid verergert de klachten van mensen met een posttraumatische stress-stoornis, bemoeilijkt de rampbestrijding en leidt tot meer ellende, rompslomp en politieke onrust.”

PVV-Kamerlid Geert Wilders twitterde gisterochtend kort na de eerste aanslag op de luchthaven van Brussel dat Nederland onmiddellijk zijn grenzen moet sluiten. Een half uur later schreef hij dat teruggekeerde Syriëgangers preventief moeten worden opgesloten. Diverse andere Tweede Kamerleden noemden zijn voorstel ongepast en gemakzuchtig.

Bestuurlijke verdeeldheid funest

Zulke bestuurlijke verdeeldheid is funest, aldus Postmes, die als hoogleraar sociale psychologie onderzoek doet naar sociale onrust. „Er ontstond tussen Kamerleden een discussie over wat Wilders wel en niet mag zeggen. En al dit gekissebis gebeurde nog voordat IS de aanslagen had opgeëist.” Politici zouden volgens Postmes beter moeten weten. „Dat ze van mening verschillen, tuurlijk, dat is logisch. Maar dat ze direct van alles roepen is dat niet. Ze bedrijven politiek terwijl ze zouden moeten weten dat dat op dat moment niet in het landsbelang is.”

Dat mensen bang worden van de aanslagen is logisch, stelt Postmes. „Het komt dichtbij. Lange tijd gebeurden zulke aanslagen alleen in landen die ver bij ons vandaan liggen. Nu kunnen we ons voorstellen dat zoiets ook hier gebeurt. Er zijn Nederlanders bij betrokken. En iedereen is wel eens in Brussel geweest.”

Functionele angst

Die angst is zeker niet per se slecht, oordeelt de wetenschapper. „Angst is heel functioneel. Neem het zika-virus. Als je in een land bent waar dat veel voorkomt, kijk je anders naar elke mug die je tegenkomt. Je bent extra alert. En dat is maar goed ook.” Als voorbeeld noemt hij de poging tot een aanslag in de Thalys-trein in augustus vorig jaar. „Dat was niet lang na de aanslag in Parijs. Toen mensen kort daarna in een andere trein een man met een geweer zagen, grepen ze direct in. Daar zie je goed wat er functioneel is aan zo’n emotie. Mensen zijn extra paraat, zich meer bewust van risico’s. En op een paradoxale manier vormt angst in zo’n situatie de grondslag om iets heldhaftigs te doen.”

Je zou het wellicht niet verwachten maar aanslagen hebben volgens Postmes ook positieve gevolgen. „Natuurlijk veroorzaken ze veel verdriet. Het wonderlijke is dat uit onderzoek blijkt dat gemeenschappen er ook veel kracht uit kunnen putten. Er zijn veel positieve verhalen over wat zoiets met mensen kan doen. Saamhorigheid, solidariteit. Er ontstaat vaak een enorme drang om elkaar te helpen. De muzikanten van Eagles of Death Metal, de band die speelde tijdens de laatste aanslag in Parijs, spraken hun verbazing uit over hoe veel mensen met gevaar voor eigen leven in de concertzaal bleven om anderen bij te staan. En er zijn voorbeelden van ziekenhuizen die na een ramp of aanslag in de problemen komen doordat ze overspoeld raken door mensen die bloed willen doneren.”

Ook bij de aanslag op de metro in Londen zag je dat gebeuren, aldus Postmes. „In de metro zit iedereen elkaar te negeren. Niemand let op de ander. Men laat elkaar koud. Dat is de gedragscode daar. En dan gaan er bommen af en verandert dat als bij toverslag. Ineens zit iedereen in hetzelfde schuitje. Onderlinge verschillen tellen dan niet meer.”

menu