Kinderen van ouders met psychische problemen blijven vaak onzichtbaar voor de hulpverlening. Hoe kun je deze ouders en hun kinderen helpen? Onderzoekers Henriëtte Hoving en Frederike Jörg geven er dinsdag een lezing over voor de Medische Publieksacademie UMCG.

Dat meisje. Henriëtte Hoving, medisch maatschappelijk werkster bij het UMCG, zag het in één oogopslag tijdens het winkelen in de supermarkt. ,,Haar moeder gedroeg zich opvallend luidruchtig, gooide schreeuwend haar boodschappen in de winkelwagen. En bij haar was een meisje, een jaar of zeven zal ze geweest zijn. Ze keek naar me alsof ze wilde zeggen: zie jij wat ik zie? En is dat normaal? Of niet?’’

Sommige kinderen kunnen geen kinderen zijn. Ze moeten voor hun ouders zorgen omdat hun ouders geen ouders kunnen zijn; ze zijn bijvoorbeeld verslaafd, hebben een ‘beperkt snapvermogen’, kampen met psychische problemen, of een combinatie van dat alles. Het zijn, zoals dat heet, kwetsbare ouders.

Met onzichtbare kinderen.

Schijnbare orde

Want die kinderen trekken niet aan de bel. Ze zitten niet in de spreekkamers naast hun ouders om aan de dokter te vragen hoe het nou allemaal thuis verder moet. Ze denken dat hun thuissituatie ‘gewoon’ is en gaan over tot de schijnbare orde van de dag. Ze zorgen ervoor dat pappa zijn pillen neemt, want dan hebben ze zelf een rustiger avond. Gaan mee met hun moeder om boodschappen te doen, omdat ze weten dat mamma dat zelf niet goed kan. Hun ouders zullen vaak niet uit zichzelf naar de hulpverlening stappen. Dus worden de kinderen de ouders van de ouders.

KOPP kinderen worden ze vaak genoemd. Kinderen van Ouders met Psychische Problemen. Of: KOV-kinderen: kinderen van Ouders met een Verslaving. En ze zijn met velen: volgens het Trimbosinstituut zijn het er 577.000 in Nederland. Minstens. ,,Dit zijn voor een deel de kinderen van ouders die onder behandeling zijn’’, zegt onderzoekster Frederieke Jörg. ,,En het zijn deels kinderen die in de jeugdhulpverlening zitten van wie we weten dat ze kwetsbare ouders hebben. Deze kinderen zijn dus in beeld. Maar als je rekent dat 60 procent van de volwassenen met psychische problemen hulp zoekt, dan zullen het er veel meer zijn.’’

Online lezing

Jörg en Hoving geven dinsdagavond een online lezing voor de Medische Publieksacademie over dit onderwerp. Vorig jaar in maart moest de bijeenkomst worden afgeblazen, nadat het land op slot ging. Dit jaar wordt de draad opgepakt. Het probleem van de kinderen die geen kinderen kunnen zijn is onverminderd groot. Sterker, als het thuis al niet lekker loopt, zal het er tijdens de lockdown niet beter op geworden zijn.

Hoe krijg je al die onzichtbare kinderen in beeld? Dat is hard nodig. UMCG-onderzoekster Petra Havinga constateerde in 2017 dat kinderen van ouders met een angst- of depressieve stoornis een verhoogde kans hebben later zelf ook psychische problemen te ontwikkelen. Een derde kampt voor het twintigste levensjaar met depressie of angststoornis, en de kans op geestelijke kwetsbaarheid neemt toe naarmate de leeftijd vordert: van de 35-jarigen heeft twee van de drie psychische klachten ontwikkeld.

Omarmen en begrenzen

Een ding is zeker: om het kind te helpen, moet je de ouder meekrijgen. Ouders zijn vaak bang dat de kinderen bij hen worden weggehaald. Hulpverlening zou zich dan ook moeten richten op ‘omarmen en begrenzen’, zegt Hoving. ,,De ouders moeten erkennen dat een psychische aandoening van invloed kan zijn op de opvoeding. Belangrijk is vooral dat dit wordt losgekoppeld van de schuldvraag. Het is goed om aan deze ouders uit te leggen dat dat opvoeden sowieso al moeilijk is, en dat we begrijpen dat het voor hen als patiënt helemaal lastig kan zijn. Dat het niet om onwil gaat, maar om onmacht, en dat we samen op zoek kunnen gaan naar een oplossing om hen en hun kinderen te helpen.’’

Pedagogische civil society

Een ‘pedagogische civil society’ zou volgens hen de onzichtbare kinderen en hun kwetsbare ouders uit het isolement kunnen trekken. Jörg: ,,Het gaat om het verbinden van de eilanden: de ouders, de kinderen en de instanties. Het is heel Nederlands om je niet te willen bemoeien met de opvoeding van anderen. Maar opvoeden is gewoon een klus, helemaal als je geplaagd wordt door een aandoening.’’

Er zijn gemeentelijke diensten die nog veel beter ingezet kunnen worden, zeggen Hoving en Jörg. ,,Maatschappelijk werk, kinderopvang, buitenschoolse opvang, sportactiviteiten. Het Maatjesproject. Misschien is er familie-opvang mogelijk’’, zegt Hoving. ,,Zodat het kind bredere steun ervaart en begrijpt dat pappa of mamma het probleem misschien niet zien, maar juf of oma wel. En dat ze beseffen dat het helemaal niet slecht is om voor een ander te zorgen, maar dat het ook goed is om te durven kiezen voor eigenbelang.’’

Onnodig complex

Het zou goed zijn als dit idee over omarming en begrenzing breed gedragen zou worden in de samenleving, stellen ze. Bij huisartsen. Bij de WIJ teams. In het onderwijs. En het zou helemaal goed zijn, daar zijn vele deskundigen onder wie kinderombudsvrouw Margrite Kalverboer het over eens, als die zorg niet onnodig gecompliceerd zou worden door de financieringsstructuur: je kunt als hulpverlener wel een plan maken voor de ouder, maar soms kun je het kind niet helpen omdat het in een andere gemeente woont, en die gemeente de hulp niet wil bekostigen. En wat als de ouders gescheiden zijn en het kind soms in de ene, soms in de andere gemeente woont? ,,De decentralisatie van de jeugdzorg heeft het maken van een integraal hulpplan ingewikkeld en gemaakt’’, zegt Jörg.

‘Niemand die me zag’

Vertrouwen. Gezien worden. Begrip. Dat zou kunnen helpen deze jarenlang slepende problematiek van de onzichtbare kinderen en hun kwetsbare ouders een halt toe te roepen zeggen Jörg en Hoving. ,,We kennen de cijfers’’, zegt Jörg. ,,Als deze kinderen volwassen zijn, zeggen ze vaak: er was niemand die me zag.’’

En het meisje in de supermarkt? Hoving heeft haar aangesproken. ,,Ik heb gezegd: ‘wat doe jij dat goed zeg, met die boodschappen van je moeder.’ En tegen de moeder heb ik gezegd: ‘wat hebt u een fijne dochter.’

Het was maar even.

Maar ze was gezien.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Groningen
Medisch / Zorg
Psyche