Carien de Jager doet onderzoek naar misleiding en verleiding.

Lees dit beste verhaal ooit geschreven en word gratis gelukkig

Carien de Jager doet onderzoek naar misleiding en verleiding. Foto: Peter Wassing

Pak een willekeurig voedselproduct, bestudeer de verpakking en vraag je af of je als consument wordt verleid of misleid. Onderzoeker Carien de Jager uit Groningen gaat er onderzoek naar doen.

Neem een pak dubbelvla van Friesland Campina met de toevoeging ‘chocolade vanille smaak’. Het pak (van gecertificeerd karton) verleidt de consument met een goed gevoel. Niet alleen het karton van de verpakking draagt bij aan een betere wereld, de inhoud - vla - zelf ook. Vla is gezond want vla komt uit de natuur en de melk is van koeien die niet op stal staan maar vrij in de wei dartelen.

Vanille zit er - ondanks de smaak - niet in. En dat het literpak eruit ziet alsof de helft van inhoud uit chocoladevla bestaat komt niet door de 0,6 procent magere cacao die erin is verwerkt. Dat is het werk van kleur- en smaakstoffen.

Op en om de boerderij

Wie nog twijfelt of het product wel oké is, wordt over de streep getrokken door Natuurmonumenten (700.000 leden). De natuurorganisatie laat op een van de zijkanten van het pak weten dat Campina extra aandacht heeft voor ‘natuur, koe en klimaat’ en dat de organisatie samen met de zuivelgigant de natuur op en om de boerderij wil versterken.

De vraag is wanneer verleiding (reclame) overgaat in misleiding. Het is een vraag waar universitair docent Carien de Jager (faculteit rechtsgeleerdheid) uit Groningen zich de komende tijd mee bezig gaat houden. De Jager is verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Europese en nationale regelgeving bepalen dat misleidende informatie op verpakkingen niet is toegestaan.

Ossenstaartsoep

Maar de praktijk is weerbarstiger, zegt De Jager. ,,Ik las deze week over een klacht die is ingediend bij de Reclame Code Commissie over ‘klassieke’ ossenstaartsoep. Op het etiket is een kom met stukken vlees afgebeeld. Maar uit het overzicht van de ingrediënten blijkt dat er maar 0,2 procent vlees inzit. Het oordeel luidde: niet misleidend. ,,Als iets ossenstaartsoep heet, zegt dat volgens de Reclame Code Commissie niets over de hoeveelheid vlees die erin moet zitten. Maar als consument voel je dat het niet klopt.’’

Er zijn meer voorbeelden. Krabsalade zonder krab, vruchtenthee zonder vruchten en vitaminewater waar vooral heel veel suiker in zit. Het beeld van een product klopt vaak niet met de samenstelling.

Carien de Jager: ,,Wat ik ga onderzoeken is hoe rechters hier naar kijken. Ook wil ik uitzoeken of de bestaande wetgeving consumenten wel voldoende beschermt tegen misleidingen op voedselverpakkingen.’’

Gedrag ook gestuurd door beelden

De Jager heeft een juridische achtergrond, maar studeert ook psychologie. De combinatie is van belang, stelt ze, om te kunnen bepalen of een verpakking wel of niet misleidend is. ,,Psychologie gaat over het gedrag van mensen. Een jurist is vaak gefocust op tekst, terwijl gedrag ook vaak wordt gestuurd door beelden.”

Het zou niet heel ingewikkeld hoeven te zijn, erkent ze. Wat in het product zit, moet op de verpakking staan. Niet meer, niet minder. De Jager: ,,Maar het is niet zo eenvoudig. Je moet het als consument ook allemaal maar snappen. Er bestaan wel vijftig verschillende termen voor suiker.’’

De Jager verwijst naar een uitspraak van het Europees Hof van Justitie in juni 2015. Wat op de ingrediëntenlijst op de verpakking stond was tot die tijd bepalend. De verpakking zelf mocht misleidend zijn. De redenering voor die uitspraak was dat wie niet de ingrediëntenlijst bestudeerde ook niet echt geïnteresseerd was in de samenstelling van het product.

Een beetje moeite doen

Carien de Jager: ,,Van de consument mag ook wel wat worden verwacht, je hebt als koper van een product zelf een bepaalde verantwoordelijkheid. Van de consument mag worden verwacht dat je een beetje moeite doet om te snappen wat je koopt. Maar daar staat tegenover dat de producent wel de goede informatie moet verstrekken.’’

Door die uitspraak in 2015 - het zogeheten Teekanne-arrest - veranderde er iets: niet langer was de lijst met ingrediënten bepalend, maar ook het label, de verpakking als geheel. Concreet: wie een pot jam koopt met daarop een foto en de tekst ‘heerlijke bramen’ mag er na die uitspraak vanuit kunnen gaan dat er ook echte bramen inzitten. De lijst met ingrediënten alleen is niet meer beslissend.

Carien de Jager kan haar onderzoek uitvoeren dankzij een eenmalige subsidie van ruim 20.000 euro van de Gratema-stichting. Deze stichting (gevestigd in Harlingen) is gelieerd aan de Groningse universiteit en ondersteunt kleinschalig wetenschappelijk onderzoek met maatschappelijke relevantie.

Het verkeerde been

Wat hoopt ze met haar onderzoek te bereiken? ,,De consument wordt vaak op het verkeerde been gezet. Uit onderzoek blijkt dat 85 procent van de mensen vindt dat aan misleiding iets gedaan moet worden. Als je gezonder wilt leven, moet je wel weten wat je koopt. Ik hoop dat ik met mijn onderzoek er aan kan bijdragen dat er minder wordt misleid. Voor de fabrikanten is dat ook van belang. Als er ruimte is voor misleiding, dan gebeurt het ook. Niet door jou, maar wel door de concurrent.’’

menu