Roeptoeterende demonstranten op het Malieveld in augustus.

Complotdenkers zetten in heel Europa 5G-masten in de brand, omdat die corona zouden verspreiden. Hoe bedenken ze het?

Roeptoeterende demonstranten op het Malieveld in augustus. Foto: ANP

De Nederlandse onderzoeker Sander van der Linden heeft met een team van de universiteit van Cambridge onderzocht wat de invloed is van nepnieuws op het gedrag rond de coronapandemie. Zijn conclusie is dat complotdenkers zich nauwelijks aan richtlijnen houden. Daardoor kan zelfs een kleine groep veel schade aanrichten.

Aanhangers van een bizarre complottheorie staken in diverse landen 5G-zendmasten in brand. Volgens de daders zou de straling van de nieuwe technologie het coronavirus verspreiden. De radicale acties wekten verbazing, maar kwamen niet uit de lucht vallen. De daders vormden het meest extreme deel van een groep van tientallen miljoenen mensen die het nepnieuws voor waar aannamen.

Denkfout

,,Schokkende proporties voor wat normaal is voor complottheorieën’’, constateert onderzoeker Sander van der Linden, hoofd van het Social Decision-Making Lab aan de universiteit van Cambridge. Met zijn team bracht hij tijdens de eerste lockdown in de Verenigde Staten, Ierland, Spanje, Mexico en het Verenigd Koninkrijk in kaart hoe gevoelig mensen zijn voor mis- en desinformatie over Covid-19.

,,Ongeveer 30 procent van de bevolking in elk land denkt dat het virus in een laboratorium in Wuhan is ontwikkeld’’, vervolgt de Nederlandse sociaal psycholoog. ,,Voor de 5G-theorie lag dat percentage een stuk lager, tussen de 10 en 15 procent. Hoe gekker je het maakt, hoe lager de aantallen worden. Maar die mensen staken wél die masten in de fik. Je maakt een denkfout door te stellen dat zo’n minderheid niet invloedrijk is. Een kleine groep kan veel schade aanrichten.’’

Vaccin

Van der Linden zocht niet specifiek naar verbanden tussen nepnieuws over het virus en de toename van extreem gedrag. Zijn onderzoek richtte zich meer op de medische implicaties ervan. De resultaten zijn alarmerend. Mensen die gevoelig zijn voor complotten, volgen minder snel richtlijnen van de overheid op. Ook twijfelt deze groep veel nadrukkelijker over het gebruik van een toekomstig vaccin.

,,Een op de vijf Britten wil zich niet laten inenten’’, stelt Van der Linden. Ruim een kwart van deze weigeraars laat zijn mening direct beïnvloeden door complotten. In de Verenigde Staten geloven 59 miljoen mensen dat de pandemie een sinister plan is van Bill Gates en consorten om wereldwijde vaccinatie af te dwingen. Het geloof van wat op sociale media wordt beweerd en een afkeer van reguliere media vormen hierbij een giftige cocktail.

Echoput

Het radicale gedrag, zoals het bedreigen van NOS-journalisten in Nederland, kan volgens Van der Linden hieruit voortkomen. ,,Het werkt als een echoput. Als iedereen om je heen hetzelfde denkt, versterkt dat elkaar. Je komt vanzelf in een bubbel terecht.’’

Met de verzamelde data van het onderzoek kan een voorzichtige profielschets worden gemaakt van mensen die zich laten leiden door nepnieuws over Covid. Ouderen, normaliter ontvankelijk voor complotten, horen opmerkelijk genoeg niet tot de groep. Van der Linden denkt dat dit komt omdat ze kwetsbaar zijn voor het coronavirus. ,,Ze hebben een duidelijke motivatie.’’

Nepnieuws

Rekenvaardigheid en het vermogen om analytisch te denken, wegen zwaarder dan leeftijd. Hoe minder mensen hierin bedreven zijn, hoe groter hun gevoeligheid voor nepnieuws wordt. Van der Linden en zijn team zien in specifieke scholing een mogelijk oplossing, het liefst vóór de blootstelling aan complotten. ,,Als zulke ideeën zich hebben genesteld in het brein, veranderen mensen niet meer zo snel.’’

Met het oog op de voortdurende pandemie baart hem dat zorgen. Aan de restricties komt pas een einde als er een vaccin is gevonden. Als een flink deel van de bevolking zich dankzij de invloed van nepnieuws niet wil laten inenten, wacht een ramp. En tussentijdse escalaties zijn evenmin uit te sluiten. Tegenstanders van de lockdown in de VS protesteerden met wapens binnen handbereik.

menu