Groningen had ooit een typische industrie: bakstenen. Van de fabrieken waar de gladde rode steen ooit werd gemaakt, is weinig over. Liefhebbers doen hun best om de herinnering levend te houden. Maar waarom eigenlijk?

Het is een warme zomerdag ergens aan het begin van de twintigste eeuw. In verschillende Groningse dorpen, met name langs de diepen zoals het Damsterdiep, kringelt rook uit hoge schoorstenen. Op het land bij steenfabriek Wirdum staan gespierde mannen op klompen. Hun mouwen opgestroopt, tussen hun lippen is een pijp geklemd en in hun handen houden ze een schop. Het zijn kleistekers: arbeiders die klei afsteken om stenen van te bakken.

Monniken bakten kloostermoppen

De traditie van het stenen maken is op dat moment al oud. Al in de dertiende eeuw bakten monniken in dit gebied kloostermoppen. Aan het begin van de negentiende eeuw ontstaan de eerste steenfabrieken in Groningen. Als na 1880 de bevolking explosief groeit, stijgt de vraag naar stenen en groeit het aantal fabrieken.

Als die arbeiders de vette grijze klei hebben afgestoken, wordt het naar de fabriek gebracht. Daar vormen werklui de klompen klei tot bakstenen die in een droogloods worden gelegd om te drogen. Daarna worden de stenen in hete ovens afgebakken. Resultaat: een typische rode Grunneger bakstain. De rode kleur komt van het hoge ijzergehalte in de klei.

Het is zwaar werk. Slecht betaald ook. En seizoensarbeid, want klei kan alleen in de zomer worden gewonnen. Bovendien wegen de stenen per stuk zo’n twee kilo en moeten ze constant van de ene naar de andere plek worden gezeuld.

loading

‘Pas op! Asbest!’

Nu, in 2021, staan er geen sterke mannen op het veld in Wirdum. De schoorsteen waar ooit rook uit kringelde, bestaat niet meer. De grond rondom de fabrieksmuren is een modderpoel en de meeste openingen in de rode fabrieksmuren zijn dichtgetimmerd met houten platen. ‘Pas op! Asbest’, staat er op witte posters. Sommige wanden zijn beklad met felblauwe graffiti. Maar het Groninger Landschap is het gebied aan het opkalefateren. Steenfabriek Rusthoven krijgt een tweede leven.

Groningen telde vroeger meer dan zestig steenfabrieken. Van die tientallen fabrieken heeft alleen Strating in Oude Pekela de tand des tijds doorstaan. De andere overgebleven resten van deze typisch Groningse industrie dreigen te verdwijnen.

‘Dit soort plekken vertelt een verhaal’

Sommige organisaties, zoals Het Groninger Landschap, doen hun best om de herinnering aan de steenfabrieken in leven te houden. Bijvoorbeeld door de ruïne van Rusthoven op te knappen, wandelpaden in het gebied aan te leggen en informatieborden te plaatsen. ,,Dit soort plekken vertelt een verhaal en hebben daarmee een waarde”, legt Herwin Prins van het Groninger Landschap uit.

loading

Wat voor verhaal vertelt een oude fabrieksruïne? Nou, dat van een typisch Groningse industrie die nagenoeg compleet uit het landschap verdwenen is.

Na de oorlog werd de vraag naar stenen zo groot, dat de ouderwetse fabrieken de vraag naar steen niet meer aan konden. Bovendien veranderde de maatschappij. Arbeiders kregen meer rechten en meer loon. De ouderwetse manier van stenen bakken werd duur en de typische Groningse steenfabrieken sloten daarom een voor een de deuren.

Pittoreske steenfabriek veranderde langzaam in ruïne

,,Als je door Groningen wandelt, in de stad bijvoorbeeld, zie je vrijwel geen houten gevels. Alle panden zijn opgetrokken in baksteen en het merendeel van die bakstenen komt van fabrieken in de provincie”, zegt restauratie-architect Kor Holstein. Hij zit in zijn kantoor aan de Bankastraat en pakt een stapel boeken uit zijn enorme boekenkast. Allemaal gaan ze over steenfabrieken of tichelwerk.

,,Overblijfselen van steenfabrieken zijn bedreigd”, zegt Holstein. Rusthoven in Wirdum is daar een voorbeeld van. De fabriek zou eigenlijk helemaal plat gaan. In 2013 werd de metershoge schoorsteen al gesloopt omdat ‘ie volgens de NAM te gammel was.

De restauratie-architect heeft zich voor het behoud van de fabriek in Wirdum ingezet. Al rond de jaren ’90 raakte hij gecharmeerd van de steenfabriek, die langzaam in verval raakte. Toen stond er nog een oude locomotief op het terrein, het spoor van het treintje was nog te zien, net als de droogloodsen. ,,Ik vond het fantastisch, zo pittoresk.”

Water, lucht, vuur en klei

Hij is niet de enige. Hendrik Jan Oterdoom heeft zich ook tientallen jaren hard gemaakt voor het behoud van de fabriek. ,,Ik fietste er in de zomer altijd langs als ik naar school moest”, zegt Oterdoom. ,,Harm Hollander, een vriend van mij die inmiddels is overleden, heeft er gewerkt. Hij heeft me rondgeleid. Ik vond het fascinerend. Alle elementen komen eraan te pas: water, lucht, vuur en klei.”

De redding van de fabrieksresten en historische ringoven kwam uiteindelijk uit onverwachte hoek. In de oven bleken vleermuizen te wonen en dus mocht hij niet zomaar worden gesloopt.

loading

Oterdoom en Holstein zijn blij dat Het Groninger Landschap inmiddels de eigenaar is van de fabriek. Helemaal nu ze zich inzetten om de resten te behouden. ,,Al moet de oven nog wel iets beter beschermd worden. Die is niet gemaakt om in de buitenlucht te staan”, zegt Holstein. Dit is de enige ringoven die nog bestaat in Groningen, daar moeten we zuinig op zijn.”

Steenfabriek Enzelens wordt mogelijk gesloopt

Hoera, Rusthoven is gered. Maar die steenfabriek is niet de enige die de laatste tijd de krantenpagina’s sierde. Ook Steenfabriek Enzelens in Garrelsweer, een paar kilometer bij Rusthoven vandaan, kwam in het nieuws. Erfgoedcommissies klommen in de pen nadat bekend werd dat de steenfabriek wordt gesloopt, terwijl juist de karakteristieke Groningse droogloodsen bij deze fabriek nog in goede staat verkeren.

,,Droogloodsen zijn typerend voor de Groningse steenfabrieken”, weet deskundige Marcel Dings uit het Limburgse Tegelen. ,,Omdat het vier weken duurde voordat de Groningse klei droogde, werden de stenen in lange schuren opgeslagen. Ze werden gestapeld in rekken. Speciale luiken in de muren regelden hoeveel lucht er binnen werd gelaten.” Elders in Nederland stonden ook steenfabrieken, maar daar werd rivierklei gebruikt waardoor de stenen na iets meer dan een week droog waren.

loading

De huidige eigenaar van Enzelens is Stichting Woonbedrijf Aardbevingsgebied Groningen. De stichting heeft toegezegd om ‘karakteristieke elementen’ te behouden, mits een belanghebbende partij met een plan op de proppen komt om wat met die elementen te doen. Daarover zijn gesprekken gaande.

Van steenfabriek tot supermarkt?

Dan is er nog steenfabriek Hijlkema in Delfzijl, ook wel Fivelmonde genoemd. Een projectontwikkelaar wil hier een supermarkt beginnen, maar de voormalige gemeente Delfzijl stak daar een stokje voor. Zij wil geen supermarkten in de buitenwijken. Er loopt een juridische procedure. Sindsdien zijn er geen nieuwe ontwikkelingen in de zaak, laat een woordvoerder van de gemeente weten. Het is nog niet duidelijk wat er met het pand gaat gebeuren.

loading

Restauratie-architect Holstein en zijn collega architect Anna Bruijn zijn van mening dat het plan van de projectontwikkelaar voor Fivelmonde juist heel goed is. Zij hebben contact met de ontwikkelaar over een mogelijke samenwerking. ,,Ze willen de fabriek behouden, restaureren en daar twee supermarkten in vestigen. Dat lijkt me een geweldige oplossing voor dit culturele erfgoed”, zegt Bruijn, die zelf uit het gebied komt. ,,Het is echt een bekend pand in Delfzijl. Ik denk dat veel mensen blij zijn als het behouden blijft.”

Iconen van een typisch Groningse industrie

Volgens Dings is het in ieder geval belangrijk dat er iets blijft bestaan wat herinnert aan de steenfabriekentijd. ,,Je kunt niet alles bewaren. Maar wel wat. De industrie is echt typisch Gronings.”

De andere heren zijn het daar mee eens. Ze zien de fabrieken als iconen van een bepaalde tijd. Oterdoom: ,,In de Zaanstreek heb je de typische pakhuizen. Hier in Groningen de steenfabrieken. Het is belangrijk dat het nageslacht weet wat hier ooit heeft gestaan. We zijn al zoveel sporen van de steenfabrieken kwijt”, zegt hij. ,,Terwijl het zo belangrijk was voor Groningen. Toen Harm overleed heb ik hem beloofd dat ik me blijf inzetten om zijn baksteenverhaal te verspreiden.”

Je kunt deze onderwerpen volgen
Groningen