De populariteit van de Netflix-serie The Queen’s Gambit veroorzaakt momenteel een ware schaakrage, met name onder vrouwen. Dat vrouwen net zo goed en soms beter kunnen schaken dan mannen, bewijst Machteld van Foreest (13) uit Groningen. De jonge schaakster veegt vele tegenstanders in doordachte zetten van het bord. Een gesprek met de dame.

Dit weekend nog speelde ze blind tegen haar moeder. ,,Dat betekent dat je alleen de bewegingen op het bord in nummers weergeeft’’, verduidelijkt Machteld van Foreest. Won ze natuurlijk. Moeder Sheila Timp: ,,Maar het was een leuke partij, toch?’’ Machteld: ,,Nee.’’ En na een korte stilte: ,,Oké, je hebt het tenminste wel veertig zetten volgehouden.’’

Machteld van Foreest wint niet alleen van haar moeder, maar van heel veel tegenstanders. Zij en haar tweelingbroer Nanne zijn de jongsten in een echt schakersgeslacht. Vader Nicky, die zijn kinderen het spel leerde, is de kleinzoon van drievoudig Nederlands schaakkampioen Arnold van Foreest. Machtelds oudste broer Jorden werd op zijn 16e de jongste schaakgrootmeester van Nederland en op zijn 17e Nederlands schaakkampioen, haar een na oudste broer Lucas is druk bezig hem naar de kroon te steken, Nanne schaakt, Machteld schaakt en haar broers Pieter en Tristan schaken wel, maar alleen af en toe, als ze zin hebben. Drie jaar geleden weidde de VPRO een documentaire aan het Groninger gezin, getiteld De Stelling van Foreest .

The Queen’s Gambit

Schaken is hot. De Netflix-dramaserie The Queen’s Gambit, over een jong, vrouwelijk schaakwonder Beth Harmon, heeft de denksport ongekend populair gemaakt. De serie trok wereldwijd meer dan 62 miljoen kijkers, en een schaakwebsite als chess.com trekt de laatste weken dagelijks meer dan drie miljoen bezoekers. Sommigen willen vaker online deelnemen aan toernooien, nieuwkomers willen vooral het spel leren. En onder die nieuwe enthousiastelingen zijn vooral vrouwen.

Dat de serie hen aanspreekt, is voor te stellen. De manier waarop heldin Beth Harmon achter het schaakbord plaatsneemt, het spel opent door een witte pion twee velden vooruit te schuiven, dan met langzame gebaren haar armen verstrengelt en een duistere blik op haar opponent werpt- het oogt allemachtig cool. ,,Zo doe ik dat niet hoor’’, zegt Machteld en demonstreert haar schaakhouding: twee handen onder haar hoofd, voorovergebogen turend op het bord.

Niet helemaal uitgezien

Ze heeft trouwens de serie niet helemaal uitgezien. ,,Ongeveer tachtig procent ervan ofzo. Nanne wilde kijken en ik keek wel mee, maar ik moest ook een toernooi voorbereiden.’’ In schaakkringen wordt de serie geprezen, omdat het de clichés vermijdt- man werpt één blik op bord, verzet een toren en presto! Schaakmat. Maar Machteld blijft kritisch. ,,Ik vond het deels niet zo realistisch. Dat zij bijvoorbeeld bij haar eerste potje schaken al wist hoe ze de stukken moest zetten en al meteen won. Dat ze zonder te trainen al gelijk goed was, dat kan niet.’’

Grootste schaaktalent

Zelf was ze vier jaar oud toen ze haar eerste partij speelde. En nee, daar weet ze niks meer van, maar natuurlijk won ze niet, toen nog niet althans. ,,In het begin was het ingewikkeld, maar ik werd er vrij snel goed in’’, zegt ze. Hoe goed haar broers ook zijn; Machteld wordt beschouwd als het grootste schaaktalent.

Op haar zesde werd ze kampioene in de categorie meisjes onder de 10 jaar, op haar 10e werd ze jeugdkampioen schaken onder de 12, een jaar later schaakkampioene onder de 14 jaar, beide bij de jeugd/jongens. Toen ze in 2018 eerste stond op de wereldranglijst voor meisjes tot 12 jaar werd er mede voor haar een speciaal schaakfonds voor jeugdige talenten opgericht. Deze week speelde ze het NK internettoernooi tegen de schakende vrouwen van Nederland, en werd tweede. ,,Daar was ik wel heel blij mee. Het gaat soms best wel om veel geld, ik kreeg 300 euro!’’

Smakkende tegenstander

Waarom ze van schaken houdt? Tja. Rimpel boven haar neus: ,,Ik vind het gewoon een mooi spel. Ik vind er alles leuk aan, het beginspel, het middendeel, het eindspel. Ik vind het interessant dat ieder spel anders is, dat het telkens opnieuw begint en dat je telkens zelf moet beslissen wat je moet doen, hoe je verdedigt of een aanval opbouwt.’’ Haar favoriete schaakstuk is de Dame. Want die kan alle kanten op.

Soms ergert ze zich aan een tegenstander. ,,Als ze gaan eten tijdens het schaken bijvoorbeeld. Ik ben wel eens naar de scheidsrechter gegaan omdat iemand zo smakte. Ik vind dat echt niet kunnen, dat leidt teveel af. En een keer zat iemand zo te knikken en rare bewegingen te maken dat ik zei: ‘kun je daarmee stoppen?’ O sorry, zei hij toen.’’ En bijna altijd is ze zenuwachtig voor aanvang van de partij. ,,Want ik wil winnen.’’

Traint elke dag

Ze traint elke dag, urenlang. Net als de hoofdpersoon van The Queen’s Gambit leest ze boeken en analyseert ze andere partijen. Ze heeft een rating van 2161. Maar daar blijft het niet bij, zegt ze. ,,Een rating van 2600 is wel realistisch voor de toekomst, denk ik.’’

Dat er meer vrouwen willen schaken is mooi voor meisjes als Machteld. Het aantal schakende vrouwen is veruit in de minderheid: van alle schakers ter wereld is maar 5 procent vrouw. Het Groningse schaaktalent speelt dus tegen oudere meisjes en vrouwen, en ook tegen mannen omdat er in haar leeftijdsgroep te weinig goede tegenstanders zijn.

Voorbeeldfunctie

Waarom er minder vrouwen schaken dan mannen weet niemand, behalve schaakgrootmeester en columnist Jan Hein Donner, die in de vorige eeuw beweerde dat vrouwen het nou eenmaal ‘gewoon niet kunnen’. Een andere theorie is wat meer voor de hand liggend en verwijst naar het belang van de voorbeeldfunctie: vrouwen schaken minder omdat er zo weinig vrouwen schaken. Machtelds verklaring: ,,Als meisjes jong zijn, schaken ze wel, maar als ze ouder worden, vinden ze andere dingen ook leuk.’’

Machteld zelf ook. Ze houdt van skeeleren, gaat graag met haar vrienden en vriendinnen de stad in. Denkt na over een betere wereld, waarin mensen minder vlees eten, dieren niet worden mishandeld en albino’s niet gediscrimineerd, een wereld waarin ze misschien zelf een politieke partij op zou willen richten, later. Maar schaken blijft favoriet.

Dus schaker, let op deze dame. Voor je het weet is ze wereldkampioen.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Groningen