Boswachter Ger Verwoerd laat het het poederige zand van de Veluwe door zijn hand glijden.

Nooit meer achteloos zwembadje vullen. Water is meer waard dan goud

Boswachter Ger Verwoerd laat het het poederige zand van de Veluwe door zijn hand glijden. Foto: Henri van der Beek

Al drie jaar achtereen kampt Nederland met extreme droogte. Hoe moet het verder? Deskundigen Melle Nikkels (Wageningen Universiteit) en Jan Peter van der Hoek (TU Delft) over waarom we water niet meer als vanzelfsprekendheid kunnen zien en waarom we niet áltijd ons zwembadje achteloos kunnen vullen.

Vormt droogte een gevaar?

Over één van de Nederlandse rivieren vaart een binnenvaartschip. Met een opmerkelijke en waardevolle lading. Het schip vervoert water. Van een nat deel van ons land, naar een droog deel. Water over water verplaatsen, het klinkt absurd. Maar is dat ook zo?

,,We zien steeds meer de economische waarde van water in. Water heeft veel dimensies. Internationaal gezien is water - of het gebrek eraan - soms een moordenaar, zoals bij overstromingen en droogte. En tegelijkertijd is het onze belangrijkste levensbehoefte. Meer waard dan goud”, stelt Melle Nikkels. Hij is verbonden aan Wageningen Universiteit en werkt bij het onafhankelijke adviesbureau Aequator Groen & Ruimte in Harderwijk en Ede.

De kurkdroge zomer van 2018 zet alle waterexperts op scherp. In heel Nederland valt veel minder regen dan in een ‘normaal’ jaar. Er volgen sproeiverboden, autowasverboden en adviezen om geen zwembadjes meer te vullen. De bodem op de Veluwe is zo droog, dat als je het zand met je hand grijpt, het meteen uiteenvalt in een stofwolkje. Een flink aantal dieren sterft. Planten en bomen ook. Gaan alle zomers zo droog worden?

Een jaar later lijden hogergelegen gebieden, vaak zandgronden, zoals de Achterhoek, Twente en de Veluwe, opnieuw onder het gebrek aan regen. ,,Er waren ook delen in Nederland, zoals in de polder in Flevoland, waar weinig aan de hand was. Daar ligt het water, het IJsselmeer, om de hoek”, weet Nikkels. Dit jaar geeft Vitens al in mei een eerste waarschuwing om zuinig met drinkwater om te gaan. De waterstanden in de Achterhoek zijn in sommige delen niet meer op het oude niveau teruggekomen.

,,De verwachting is dat er meer extremen komen. Dus of heel warm en droog, of heel nat. Het wordt echt een moeilijke balanceeract om je op beide weertypes goed voor te bereiden. Nog altijd valt er in Nederland te veel water. Zelfs in de jaren met de droge zomers. Alleen moet je dat water gaan verdelen over ruimte en tijd. Hoe zorg je ervoor dat je genoeg overtollig water bewaart en hoe kun je daar in droge periodes gebruik van maken?”

Nikkels: ,,We komen uit een heel andere periode, waar we de focus hadden op het afvoeren van overtollig water. Dat moet ook wel: een flink deel van ons land bevindt zich onder de zeespiegel. In de hele wereld is erkenning voor de Nederlandse methodes om water buiten de deur te houden of weg te voeren.”

Droogtebestrijding hebben we echter nog niet helemaal onder de knie. Hoogleraar Jan Peter van der Hoek, hoogleraar drinkwatertechniek aan de TU Delft, zag onlangs nog op beelden hoe bij een hevige stortbui het water razendsnel naar beekjes, naar de rivier en uiteindelijk de zee wordt weggevoerd. ,,Eigenlijk zou je water deels willen vasthouden en bewaren. Zodat je het later, in een droge periode, kunt inzetten.” Beide experts zijn het eens: doe je niets, dan kan droogte een gevaar worden.

Wat kunnen wij doen?

Van der Hoek vindt dat Nederland zich beter moet wapenen tegen droogte. ,,Water is te veel een vanzelfsprekendheid. Wij zijn zo gewend dat er water uit de kraan komt, dat we de wc kunnen doorspoelen. We moeten veel zuiniger worden en beter beseffen dat water waarde heeft. Is het nodig om een tuin vol tegels te leggen, waarmee regenwater direct wordt afgevoerd? Of zorgen we voor een tuin met een regenton? Gaan we elke keer opnieuw een zwembadje vullen?”

Hij benadrukt dat het Nederlandse drinkwatersysteem nooit in gevaar is geweest. ,,De kans dat er helemaal geen druppel meer uit de kraan komt, is heel klein. Maar mogelijk worden we wel ooit gedwongen keuzes te maken. En dat is lastig. Niet alleen particulieren hebben water nodig, agrariërs en bedrijven ook.”

Er bestaat een soort ranglijst van de overheid: wat zijn de prioriteiten als het om watertekorten gaat? Op één staat het voorkomen van bodemdaling en het beschermen van de waterkeringen, zodat Nederland niet onderloopt. Op plek twee staat drinkwater. Daarna komt pas de rest.

Wat kunnen waterschappen en agrariërs doen?

Toen de eerste fruitteler water liet aanvoeren met een binnenvaartschip, begrepen buren er weinig van. Inmiddels zijn ook anderen hoogwaardig water gaan vervoeren. Nikkels: ,,Dit kunnen ze eigenlijk niet betalen, maar omdat er anders blijvende schade aan fruitbomen op kan treden, doen ze het toch. De situatie voor elke boer is anders. Hoeveel water is er in de buurt? Hoeveel geld kan of wil iemand investeren? Wat levert het op? Er is al veel gedaan en water vasthouden, is makkelijker gezegd dan gedaan.”

De onderzoeker ziet verbeterpunten. ,,In Nederland kan elke boer in principe zijn eigen methodes kiezen om beter water op te slaan. Of er niets aan doen. Boeren moeten zich natuurlijk al aan veel regels houden. Maar het zou wel goed zijn om van elkaars ervaringen te leren. Welke methodes helpen in welk gebied en voor welk agrarisch bedrijf? Die informatie wordt nu te weinig gedeeld. We moeten meer samen leren om samen beter te beheren.”

Er wordt al volop getest. Het aanbrengen van organische stoffen, gewasresten, in zandgronden bijvoorbeeld. Door extra organische stof houdt de bodem beter water vast. Dat scheelt, simpel gezegd, de boer sproeien. Op andere plekken worden skippyballen in sloten gelegd, om water vast te houden. Ook worden beekjes die tot nog toe voor afvoer van water werden gebruikt nu mogelijk ingezet om water te ‘bewaren’.

Van der Hoek kent ook voorbeelden: ,,Kun je bijvoorbeeld de landbouw en industrie voorzien van gezuiverd afvalwater, in plaats van hoogwaardig drinkwater? We kunnen het straks niet meer bij experimenten houden. Er moeten oplossingen op grotere schaal komen.”

Kunnen we iets van het buitenland leren?

Nikkels keek voor zijn studie ook naar Tasmanië in Australië. Daar hebben ze veel ervaring opgedaan met droogte. ,,Daar heeft water echt een economische waarde. Er is zelfs een watermarkt, met verhandelbare vergunningen. Wie het geld heeft en kan investeren, kan aan water komen.” Ook qua drinkwater hanteert Australië totaal andere regels. Er zijn gebieden waar mensen als het droog is alleen op een beperkt aantal vaste dagen mogen douchen.

Nikkels: ,,Droogte is hier nog niet van levensbelang geweest. Maar we gaan nu wel anders kijken naar de waarde van water. Het blijft lastig. Het kan volgend jaar ineens een extreem natte zomer worden. Eén ding is zeker: water is van groot belang om te kunnen blijven boeren.”

Zou het zin hebben om de wc bijvoorbeeld niet meer met drinkwater door te spoelen?

,,Misschien gaan we in Nederland ook ooit kijken naar de vraag of het goed is om hoogwaardig drinkwater te gebruiken voor sproeien, het vullen van badjes en het doorspoelen van de wc. Aan de andere kant: dat water wordt weer gezuiverd en eigenlijk dus hergebruikt. Het berekenen van het watergebruik is dus wat ingewikkelder dan het lijkt”, vertelt Nikkels.

Van der Hoek: ,,Dat is wel eens onderzocht, maar het is in ons land heel lastig. Je moet dan een tweede leidingnetwerk aanleggen. Dat kost heel veel geld en is niet milieuvriendelijk. Ook loop je dan altijd het risico dat het ene netwerk - met het vieze water - per ongeluk wordt aangesloten op het schone netwerk. Dat wil je niet. Nee, we moeten gewoon bewust met water omgaan. Zuinigheid hoort daarbij.”

Nikkels steunt die boodschap: ,,Samen moeten we tekorten voorkomen, want in tijden van droogte zijn er eigenlijk alleen maar verliezers.”

Te weinig waterdruk? Nou en? Is dat mijn probleem?

Bij de zogenaamde piekbelasting in drinkwater geven waterbedrijven waarschuwingen. Ze kunnen zelfs verboden opleggen. Jan Peter van der Hoek: ,,Dat zag je onlangs nog in het Vitens-gebied. Als iedereen op hetzelfde moment het badje vult of doucht, daar is het waternetwerk niet op berekend. Dan kan er tijdelijk en zeer lokaal een lage druk ontstaan, waardoor er minder water uit de kraan komt. Voor het zwembadje vullen niet zo erg. Maar voor die dingen waarvoor je wel altijd voldoende water wilt hebben, zoals de wc doortrekken, douchen, wassen en in nood een brand blussen, kan dat heel vervelend zijn.”

Heeft zo’n campagne om zuinig aan te doen nut? Die draaien toch al jaren?

Hoogleraar Jan Peter van der Hoek: ,,Het watergebruik per persoon per dag is duidelijk gedaald. Van meer dan 150 liter per persoon per dag, naar circa 120 liter per persoon per dag. Dat komt door bewuster gebruik van drinkwater en waterbesparende apparatuur, zoals wasmachines die minder water verbruiken, de verkleining van de stortbak van het toilet van 15 naar 8 liter, waterbesparende douches. De aandacht verslapt echter en af en toe moet je zo’n campagne nieuw leven inblazen om mensen er opnieuw attent op te maken. Dat is nu zeker relevant door drie opeenvolgende droge jaren.”

Boswachter Ger Verwoerd laat zien hoe droog de grond op de Veluwe is: het zand dat hij in zijn hand pakt, valt meteen als een stofwolkje uiteen.

menu