Opknappen oude kerken: 'Luisteren naar de scheuren in de muren'

Restauratiedeskundige Manon Journée. Foto: DvhN/Pieter Broesder

Behoedzaam, met zorg en uiterste precisie worden eeuwenoude Groningse kerken opgeknapt. De dreiging van nieuwe bevingen hangt de restaurateurs voortdurend boven het hoofd.

Systematisch en professioneel wordt schade aan kerken hersteld zonder een ernstige aantasting van historisch belangrijk materiaal. Met steeds de dreiging van een nieuwe beving. Bekooy: ,,Dat is de grote frustratie. Je kunt de kerk, de patiënt als het ware, niet aan z’n lot overlaten. Ook al is er de dreiging van een volgende klap, een nieuwe beving die eerder werk teniet kan doen gaan. Bovendien: we zijn niet alleen cosmetisch bezig, maar ook constructief om kerken sterker te maken.’’

Niets doen, scheuren opsparen en in één keer opknappen, is geen optie. ,,Dan ben je verder van huis. Een scheurtje wordt heel gemakkelijk een grotere scheur.’’ (Tekst gaat verder onder de foto)

'Een wond laat je niet etteren'

De kerken worden met chirurgische precisie en dito instrumenten hersteld, legt Bekooy uit. ,,Een scheur is een wond. Wonden maak je open en schoon. Die spoel je uit en behandel je met antibiotica. Een wond laat je niet etteren.’’ Met dozen vol spuiten, injectienaalden, scalpels en scharen pakken de operatieteams van de SOGK hun 'patiënten' aan. Eeuwenoude kerken, stoer maar stram van lijf en leden, met ouderdomskwalen en nieuwe botbreuken als gevolg van de bevingen.

Als waren ze internist, chirurg en verpleegkundigen. Zo gaan ze te werk. Rustig, doelgericht, behoedzaam met tijd en aandacht voor hun patiënt. Scheuren worden beluisterd, letterlijk. Er vinden faceliften plaats. Amputaties worden het liefst vermeden. Maar als het moet, wordt er rigoureus gesneden, gebeiteld en gehamerd. Steeds met inachtneming van de patiënt die stormen heeft doorstaan, oorlogen, branden en noodweer. Vast geworteld in de Groninger klei lijken ze te staan. Hoe verraderlijk. Door toedoen van de mens staat niets meer vast. Als het beeft, komen de scheuren. Bekooy: ,,Aardbevingen maken geen onderscheid tussen godshuizen en profane gebouwen.’’

Restauratie en herstel gaan hand in hand

In Bierum wordt sinds mei de dertiende-eeuwse Sebastiaanskerk behandeld. Restauratie en herstel van bevingsschade gaan er hand in hand. Het behandelteam bestaat uit restauratiestukadoor Daniël Oudman uit Oostwold (Oldambt), Aafje Bouwhuis en Manon Journée van Bouwhuis & Journée Restauratoren, Karin Veldman en Jantina Veltman van Veldman & Veltman Restauratie- en Decoratieschilders, aannemer Bertil Sietsema uit Uithuizen en architect Kor Holstein.

Aardbevingen maken geen onderscheid tussen godshuizen en niet-kerkelijke gebouwen

Onlangs werd tijdens het werk de kerk opengesteld en konden belangstellenden steigers beklimmen om iets bijzonders te aanschouwen. In de van oorsprong katholieke kerk worden oude muurschilderingen hersteld. Gewelfschilderingen van de heiligen Sebastiaan (de beschermheilige van de kerk) en Catherina, van Christus en de maagd Maria. Schilderingen uit verschillende periodes: van de dertiende tot en met de vijftiende eeuw. ,,Dat ze er nog zijn, is te danken aan de eerste protestantse predikant die in 1605 werd aangesteld. Hij liet alles wit kalken. Al wat katholiek was, verdween uit het zicht.’’

Na de Tweede Wereldoorlog, toen de kerk – die in de oorlog beschadigd raakte – werd gerestaureerd, kwamen ze weer tevoorschijn. De schilderingen zijn inmiddels toe aan een nieuwe opknapbeurt. ,,We zijn reparaties aan het repareren.’’ Ze hebben te lijden van vocht, temperatuurwisselingen en bevingsschade. Bekooy: ,,Van een afstand ziet het er nog goed uit, van dichtbij denk je: nou...''

Dankbaar werk

,,Het is dankbaar werk dat je niet zonder gevoel en passie kunt doen’’, zegt de bijna 41-jarige restauratiestukadoor Oudman. Het werk begint met een grondige inspectie en het beluisteren van een scheur. ,,Beluisteren, ja. Door er met je vingers op te tikken hoor je of iets loszit, of het hol klinkt.’’

Oudman: ,,Het zijn zachte restauraties. Je werkt voorzichtig, terughoudend. En inderdaad, met chirurgische precisie en dito instrumenten. Je werkt met beiteltjes, hamertjes en injectiespuitjes. Met een spateltje breng je een klein beetje mortel aan dat met een schuurblokje beetje bij beetje op kleur wordt bijgewerkt. Heel secuur en heel precies. Je ligt soms uren op de rug op een steiger om een gewelf bij te werken.’’

De stukadoor werkt met authentiek materiaal. Kalk van minstens drie jaar oud, zand van de juiste korrel. Pleister dat ter plekke op kleur wordt gebracht. ,,Ik leer ontzettend veel van oudere collega’s en haal veel uit oude boekjes, vakliteratuur. In hoeveel kerken ik heb gewerkt? Zeker twintig. Van de grote Martinikerk in de stad tot een van de mooiste kerkjes die ik ken, die in Krewerd.’’

menu