Hoogleraar immunologie Anke Huckriede: „Bij vaccinaties zien we eigenlijk heel weinig bijwerkingen. Een pijnlijke plek op je arm, even wat koortsig en lamlendig, dat is het meestal wel.”

Prik en weg is het coronavirus? Hoogleraar tempert verwachtingen. 'Reken er niet op dat we in januari of februari al massaal mensen kunnen inenten'

Hoogleraar immunologie Anke Huckriede: „Bij vaccinaties zien we eigenlijk heel weinig bijwerkingen. Een pijnlijke plek op je arm, even wat koortsig en lamlendig, dat is het meestal wel.” Foto: Jaspar Moulijn

Massale inenting met een vaccin tegen het coronavirus komt dichterbij. Dat biedt serieuze hoop in de strijd tegen de pandemie. In het Universitair Medisch Centrum Groningen werkt de vooraanstaande vaccinoloog prof. dr. Anke Huckriede. Zij geeft dinsdag een online lezing voor de Medische Publieksacademie.

Er komen vaccins die echt beschermen tegen het SARS2-coronavirus en met de risico’s op bijwerkingen valt het enorm mee. Toch tempert hoogleraar immunologie Anke Huckriede al te optimistische verwachtingen. ,,We moeten er niet op rekenen dat we in januari of februari al massaal mensen kunnen inenten.’’

Een van de lastige dingen van vaccins is dat je in werkelijkheid moet testen of ze echt voorkomen dat iemand ziek wordt van een virus. En je moet ook heel zeker weten dat ze geen kwaad kunnen. Daarvoor is het nodig om zo’n vaccin te testen op vele tienduizenden mensen en dan goed in de gaten te houden wat er met hen gebeurt, en hoeveel van hen ziek worden van het coronavirus.

De ontwikkelaars van vaccins proberen hun middel in deze tijd uit in landen waar de corona-epidemie hevig is, en daar rekenen ze met gemiddelden. Als bijvoorbeeld gemiddeld 5 procent van de bevolking de ziekte Covid-19 krijgt, wachten ze tot in de geprikte groep ook zo’n deel besmet is. Dan moet het aantal zieken onder de mensen die het echte vaccin hebben gekregen veel lager zijn dan in de groep die een nep-vaccin kreeg, een zogeheten placebo.

,,Daaruit kunnen we dus afleiden of de vaccins die nu in een vergevorderd zijn überhaupt wel werkzaam zijn. We weten echter nog niet met zekerheid hoe goed ze werken bij oudere mensen’’, zegt Huckriede. ,,Want er zijn meer jongeren dan ouderen en ouderen raken veel minder besmet dan jongeren. Ze blijven meer thuis en beschermen zichzelf tegen besmetting.’’

Nieuwe vaccins zijn op tienduizenden mensen getest

Het vaccin dat op dit moment in de westerse wereld het eerst op de markt lijkt te komen, het BioNtech/Pfizer-vaccin, is getest bij ruim 40.000 proefpersonen. En het bleek bij zo’n 90 procent van de mensen te beschermen tegen corona. Daarbij kwam deze week het bericht over Moderna, een vergelijkbaar vaccin, dat bij 30.000 mensen is getest. Tot nu toe lijken beide het even goed te doen.

,,We weten er wetenschappelijk alleen nog niet heel veel van’’, vervolgt Huckriede. ,,Tot nu toe hebben BioNtech/Pfizer en Moderna nog geen wetenschappelijke publicaties afgerond. We kennen nog geen details.”

,,We weten dat de vaccins bijbehoorlijk grote groepen zijn ingespoten. We weten dat het immuunsysteem bij die mensen inderdaad ‘aan’ is gezet. Maar strikt genomen weten we nog niets over de gevolgen op langere termijn. Ze zijn in juli begonnen mensen in te spuiten en sindsdien zijn er nog geen ernstige bijwerkingen. Dus weten we met zekerheid iets over de gevolgen na vier maanden, niet langer.’’

Geen grote zorgen over ernstige bijwerkingen

Toch maakt ze zich niet al te veel zorgen over eventuele ernstige bijwerkingen. ,,Bij vaccinaties zien we eigenlijk heel weinig reacties op lange termijn. Vaccins zijn over het algemeen heel veilig en we zien bijwerkingen vooral kort na de inenting.’’ Een pijnlijke plek op je arm, even wat koortsig en lamlendig – dat is het meestal wel.

Als er in gevaccineerden bepaalde ziekteverschijnselen optreden wordt onderzocht of er een verband zou kunnen zijn met de vaccinatie. Zo waren er enkele tientallen gevallen van de slaapziekte narcolepsie na de Mexicaanse griepprik in 2009, vooral in Scandinavië maar ook in Nederland. In Nederland kregen rond de tien mensen narcolepsie, nadat een half miljoen mensen de Pandemrix-prik kregen. Het is echter nog steeds onduidelijk of de ziekte daadwerkelijk werd veroorzaakt door de vaccinatie of door het virus zelf.

Er zijn andere voorbeelden zoals de spierziekte van Guillain Barré die optrad bij gemiddeld 2 mensen op 1 miljoen inentingen. ,,Het verband is nooit helemaal hard aangetoond.” Daarmee bedoelt Huckriede: als je miljoenen mensen inent is er altijd wel iemand die in de periode daarna iets krijgt. Zoals er onder miljoenen mensen ook zonder een prik altijd wel iemand een bepaalde ziekte krijgt. Dat hoeft niet door die prik te komen.

Er is ook nog het niet-kloppende verhaal over autisme. Een studie uit 1998 die internationaal veel aandacht heeft getrokken onder complotdenkers stelde dat een klein deel van de mensen die een vaccin hadden gekregen op latere leeftijd autisme ontwikkelde. ,,Maar die studie is ingetrokken en bleek vervalst, de arts die het had gepubliceerd is ook bestraft en uit het ambt gezet.’’

Richtlijnen en veiligheidseisen voor vaccins zijn hier strenger dan in China en Rusland

De vaccins die nu in de westerse wereld worden ontwikkeld volgen de bestaande richtlijnen en veiligheidseisen. ,,In China en Rusland is wat dat betreft een andere cultuur, daar zijn ze veel eerder al meteen begonnen hun vaccins bij mensen in te spuiten. De wetenschappelijke publicaties over de Chinese vaccins zien er op zich wel goed uit. Maar het zijn studies waarbij steeds op heel kleine schaal getest is. Ze zijn nu wel bezig om grootschalig op mensen te testen en tegelijk zijn ze al begonnen op grote schaal mensen in te enten. Daardoor kijken ze eigenlijk niet goed of er kans op zeldzame bijwerkingen kan zijn. Zo zou het hier niet kunnen.’’

,,Het Russische Sputnik-vaccin ziet er op zichzelf ook wel goed uit maar de publicaties erover zijn heel rommelig. In ieder geval niet zoals wij het in het westen gewend zijn. Ze hebben ook alleen nog maar op heel kleine groepen getest. De grotere testen lopen nog. Ik ben van de resultaten nog niet overtuigd.’’

Voor alle vaccins geldt dat het grootschalige testen op verschillende plekken in de wereld gebeurt. Omdat er in China nog maar weinig besmettingen met het coronavirus zijn, is het daar veel moeilijker om te zien of het vaccin werkelijk beschermt tegen het coronavirus. Daarom worden de vaccins van Chinese makelij ook getest in landen als Brazilië en in Saudi Arabië. Huckriede: ,,Het is goed een vaccin onder verschillende bevolkingsgroepen te testen omdat het in de ene populatie anders kan werken dan in de andere.’’ Er zijn berichten dat er bij testen met een Chinees vaccin in Brazilië iemand is overleden. ,,Maar ik heb geen idee of duidelijk is of dat werkelijk een gevolg is van het vaccin of ook een andere oorzaak kan hebben.’’

loading

Hoe werkt die bescherming door een vaccin eigenlijk?

De klassieke manier is dat je een klein beetje van een onschadelijke variant van een virus in het lichaam spuit. Het menselijk afweersysteem herkent dat als een schadelijke indringer en maakt als een razende afweerstoffen aan. Als later het schadelijke echte virus het lichaam binnendringt staan die afweercellen klaar om meteen massaal het virus aan te vallen.

,,Vaccins zetten het menselijk immuunsysteem aan om antilichamen te maken die zich binden aan virusdeeltjes’’, legt Huckriede uit. ,,Die antilichamen gaan zitten op de uitsteeksels van het coronavirus SARS CoV2, de spikes die het virus gebruikt om een menselijke cel binnen te dringen. Het afweersysteem heeft meer wegen om het lichaam te beschermen, maar de meeste ruim tweehonderd vaccins die nu in de maak zijn, wekken vooral zulke antilichamen op.’’

Er zijn vier verschillende typen vaccins in de maak

Er zijn in principe vier soorten vaccins in de maak. Met name in China wordt nog wel de klassieke manier gebruikt: onschadelijk gemaakte deeltjes van het echte virus worden ingespoten. Een beproefde methode, die alleen een beetje riskant kan zijn, vindt Huckriede. ,,Je bent flinke hoeveelheden aan het kweken van een gevaarlijk virus, dus dat moet op goed beschermde locaties gebeuren. Je wilt niet dat het virus ontsnapt. Die veiligheidsmaatregelen beperken de productiecapaciteit.”

Een andere methode, die al veel vaker is gebruikt voor vaccins, is een variant op de klassieke methode. Die vaccins gebruiken alleen de buitenkant van het virus, de uitsteeksels. ,,Je spuit dan een stukje viraal eiwit van de spikes in. Dat soort vaccins wordt gemaakt in dierlijke cellen, zoals insectencellen. Die kweek je op, je haalt het eiwit van het virus eruit en dat spuit je in.’’

De derde soort vaccins maakt gebruik van een fundamenteel andere techniek. ,,Je gebruikt daarbij niet het virale eiwit zelf maar alleen de genetische code ervan. Dit soort RNA-vaccins zijn nog helemaal nieuw. Het is al jarenlang een belofte. Een belangrijk verschil met de traditionele vaccins is dat je ze totaal synthetisch in elkaar zet. Dat is eigenlijk een groot voordeel want je maakt ze altijd op exact dezelfde manier. De traditionele vaccins moet je kweken op dierlijke cellen maar je weet nooit exact wat die dierlijke cellen doen. De hoeveelheid geproduceerd vaccin kan daardoor nogal variëren.’’

Een vierde soort vaccins is een combinatie van de oude en nieuwe methode. Deze vaccins gebruiken een ander virus en veranderen dat zodat het lichaam denkt de spikes van het coronavirus te herkennen. Meestal wordt hiervoor het adeno-verkoudheidsvirus gebruikt. Het Oxford-vaccin en het Nederlandse Janssen-vaccin zijn daarvan voorbeelden.

Deze zogenoemde vectorvaccins zijn ook al vrij ver in de ontwikkeling, maar er is wat vertraging opgelopen doordat er onder proefpersonen onverwachte ziektes optraden. Toen bleek dat die ziektes niets met het vaccin te maken hadden is de ontwikkeling voortgezet.

De nieuwe RNA-vaccins kunnen geen kwaad, het zijn gewoon biologisch afbreekbare moleculen

Het BioNtech/Pfizer-vaccin is op dit moment het verst en dat van Moderna volgt snel daarna. Ook omdat ze beide gebruikmaken van de nieuwe RNA-techniek is er in wetenschappelijke kringen zoveel opwinding. De theoretisch ontwikkelde methode blijkt in werkelijkheid ook echt te werken. Tenminste, op de groep van 40.000 proefpersonen bij Pfizer, en 30.000 bij Moderna, en met de ervaring van de afgelopen vier maanden.

Het RNA-vaccin kan zeer waarschijnlijk geen kwaad. ,,Er is tot nu toe nog geen enkel van deze RNA-vaccins op de markt. We weten dat we in het algemeen bij vaccins eigenlijk geen ernstige bijwerkingen op lange termijn zien. Dat verwachten we ook niet bij dit nieuwe type vaccins. Je spuit RNA in, dat zijn biologisch afbreekbare moleculen die het lichaam gewoon afbreekt en afvoert.’’

Sommige vaccins zijn kwetsbaar, ze moeten ijs- en ijskoud worden bewaard

Een nadeel van de RNA-vaccins is dat ze bij heel koude temperaturen moeten worden bewaard. Het Pfizer-vaccin zelfs bij –70 graden Celsius. ,,Dat is een logistieke nachtmerrie’’, vindt Huckriede. ,,Hoe kun je grote hoeveelheden van dat vaccin in vrachtwagens vervoeren? In koudere landen zie je dat misschien nog voor je, maar hoe zou dat in Afrika of Azië moeten?

Het Moderna-vaccin heeft als voordeel dat het bij veel minder extreem lage temperaturen goed blijft. Gewoon in een koelkast 30 dagen, zegt de Moderna-topman.

Maar om nou te verwachten dat we er meteen allemaal een prik mee kunnen krijgen? De EU heeft wel contracten met verschillende producenten, ook met Pfizer en Moderna. Pfizer zegt eind dit jaar 50 miljoen doses te hebben geproduceerd. Daarvan komen er 7,8 tot 11,7 miljoen stuks naar Nederland. Maar wanneer het zover is, is nog onduidelijk. Van Moderna verwacht Nederland 3,1 miljoen tot 6,2 miljoen doses.

Inenting van de bevolking wordt een enorme operatie

,,We weten dat bij al dit soort vaccins mensen in ieder geval twee keer moeten worden ingeënt. Het is daarom logistiek een hele uitdaging om grote groepen te vaccineren. En dan is het ook nog de vraag welke groepen het vaccin het eerst krijgen. Jongeren of ouderen? Door jongeren te vaccineren zou de verspreiding van de epidemie teruggedrongen worden. Maar het lijkt toch logischer om eerst ouderen te vaccineren, want dat zijn de mensen die je het eerst wilt beschermen.’’

Huckriede is op dit moment eigenlijk enthousiaster over enkele vaccins die op de meer traditionele manier worden ontwikkeld. Niet met de echte virussen maar met het eiwit van de spikes. ,,Van de elf vaccins die nu in een fase 3 van ontwikkeling zijn, is er één die van deze techniek gebruikmaakt. Dat is het vaccin van Novavax. De resultaten daarvan zien er heel goed uit. Maar het bedrijf Novavax is heel klein waardoor het erg lastig lijkt te worden om het vaccin, als het klaar is, op grote schaal te produceren. Toch vind ik dat van Novavax eigenlijk een heel goed vaccin.”

,,Een ander bedrijf, Sanofi Pasteur, is ook een eiwitvaccin aan het maken. Dat bedrijf heeft zijn infrastructuur wel op peil zodat het grootschalig kan produceren. Het voordeel is dat Sanofi ook ervaring heeft met een griepvaccin van soortgelijke makelij. Sanofi loopt in de ontwikkeling alleen een beetje achter. Het is wel een van de zes vaccins die van tevoren al door de EU is besteld.

Het voordeel van de eiwitvaccins is dat er heel veel ervaring mee is. ,,We weten er heel veel van. Met vaccins die gemaakt zijn met die andere methode weten we alleen theoretisch dat het goed zou moeten werken maar ze zijn in praktijk nog niet op grote schaal toegepast. Toch lijken de eerste resultaten ermee wel erg bemoedigend.’’

menu